ΛΙΓΑ ΠΕΡΙ ΑΝΕΜΟΣΤΡΟΒΙΛΩΝ

ΛΙΓΑ ΠΕΡΙ ΑΝΕΜΟΣΤΡΟΒΙΛΩΝ

Ο ανεμοστρόβιλος ή επίσημα αεροδίνη ή σιφώνας είναι ένα μικρής έκτασης μετεωρολογικό φαινόμενο μικρής χρονικής διάρκειας χαρακτηρίζεται ωστόσο από τους ειδικούς ως ένα από τα πλέον «βίαια» που υπάρχουν. Όπως εξηγεί και το όνομά του πρόκειται για κατακόρυφο ή κεκλιμένο στροβιλισμό του αέρα που διαρκεί από μερικά δευτερόλεπτα μέχρι λίγα λεπτά της ώρας. Στο βόρειο ημισφαίριο συνήθως η φορά του ανεμοστρόβιλου είναι δεξιόστροφη, σε αντίθεση με το νότιο ημισφαίριο όπου η φορά είναι αριστερόστροφη.

Ο ανεμοστρόβιλος δημιουργείται, όπως εξηγεί ο μετεωρολόγος και ερευνητής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, κ. Κώστας Λαγουβάρδος, σε συνθήκες αστάθειας, όταν δηλαδή υπάρχει στην ατμόσφαιρα η τάση να δημιουργούνται έντονα καιρικά φαινόμενα, βροχές, καταιγίδες, χαλάζι. Ο ίδιος σημειώνει ότι δεν είναι απολύτως ξεκαθαρισμένες επιστημονικά οι συνθήκες κάτω από τις οποίες μπορεί να εκδηλωθεί ένας ανεμοστρόβιλος.

Το φαινόμενο αυτό φαίνεται να προκαλείται λόγω του ιξώδους του ατμοσφαιρικού αέρα, ιδιαίτερα όταν θερμές μάζες του υψώνονται με ταχύτητα που υπερβαίνουν κάποιο σχετικό "κρίσιμο όριο", ή όταν συναντιούνται αντίθετα ρεύματα αέρος. Μπορεί επίσης να δημιουργηθεί σε κάποιο αιφνίδιο εμπόδιο κινούμενης μάζας αέρος, όπως συμβαίνει κυρίως σε κορυφές βουνών. Τυχόν συνδυασμός δύο παραπάνω παραγόντων αυξάνει πολύ την ένταση του φαινομένου. Στην αγγλική ορολογία οι ανεμοστρόβιλοι ονομάζονται whirlwinds. Άλλες ονομασίες είναι "δαίμονες κονιορτού" (dustdevils) ή "στήλες άμμου" (sandpillars).

Ο ανεμοστρόβιλος κάνει εμφανή την παρουσία του από τη σκόνη (κονιορτό) που παρασύρεται κατά την ανοδική φορά του. Γενικά η διάμετρος του ανεμοστρόβιλου είναι πολύ μικρή, το πολύ λίγα μέτρα, πλην όμως ο άνεμος που αναπτύσσεται σε αυτόν μπορεί να αποκτήσει ένταση στροβιλιζόμενης θύελλας, ενώ ο κονιορτός που αναρπάζεται από το έδαφος φθάνουν σε μεγάλο ύψος, με συνέπεια την ελάττωση της ορατότητας τοπικά. Πολλές φορές μπορεί να προκληθούν περιορισμένες καταστροφές, κυρίως από αρπαγή και πτώση επικαθήμενων μικρών αντικειμένων.

Στα μεγαλύτερα ύψη η παρουσία ανεμοστρόβιλου γίνεται αντιληπτή από τις απότομες παρενοχλήσεις που προκαλούνται στις πτήσεις των αεροσκαφών που μπορεί να γίνουν επικίνδυνες για μικρά αεροσκάφη όσο η ένταση αυτού είναι μεγαλύτερη, ειδικότερα στις απογειώσεις και τις προσγειώσεις.

Όταν ένας ανεμοστρόβιλος δημιουργηθεί ή περάσει πάνω από μία επιφάνεια νερού, θάλασσα ή λίμνη, αντί για σκόνη υψώνει ελεύθερα σταγονίδια, οπότε και λαμβάνει λευκό ή γκρίζο χρώμα.

Οι περισσότεροι ανεμοστρόβιλοι στη Γη είναι ασθενείς και μικροί σε διαστάσεις, συνήθως με διάμετρο λίγων μέτρων ή ακόμα και μισό έως 1 μέτρο και ύψος μερικά μέτρα, ενώ η μέγιστη ταχύτητα των ανέμων φτάνει κατά μέσο όρο τα 70 χιλιόμετρα/ώρα (45 μίλια/ώρα). Συνήθως διαλύονται σε διάστημα λιγότερο του ενός λεπτού από την δημιουργία τους.

Πολύ σπάνια έχει συμβεί κάποιοι ανεμοστρόβιλοι να ενισχυθούν και να μεγαλώσουν, φτάνοντας σε διάμετρο ακόμα και τα 90 μέτρα (300 πόδια) και σε ύψος πάνω από 1.000 μέτρα, με συνολική διάρκεια ζωής έως και τα 20 λεπτά. Σε τέτοιους ακραίους, έχουν κατά καιρούς συμβεί άνεμοι με ταχύτητες που έφτασαν τα 100 - 120 χιλιόμετρα/ώρα (62 - 75 μίλια/ώρα), προκαλώντας σημαντικές ζημιές ή εξαιρετικά σπάνια ακόμα και θύματα.

Στην Ελλάδα

Ο κ. Μιχάλης Σιούτας, διδάκτωρ μετεωρολογίας στο Κέντρο Μετεωρολογικών Εφαρμογών του ΕΛΓΑ στη Θεσσαλονίκη, περιγράφει το φαινόμενο: «Πρόκειται για μια νεφική στήλη, που αναπτύσσεται σε σχήμα χωνιού ή προβοσκίδας και κρέμεται κάτω από τη βάση ενός καταιγιδοφόρου νέφους. Εκεί που σχηματίζεται δημιουργείται μεγάλη πτώση της ατμοσφαιρικής πίεσης και αυτό έχει ως αποτέλεσμα την πολύ μεγάλη ενίσχυση των ανέμων, που αναπτύσσονται κατακόρυφα και περιστροφικά και μπορεί να ξεπεράσουν τοπικά τα 200 χιλιόμετρα την ώρα».

Όπως εξηγεί ο ίδιος, η διάρκεια των ισχυρότερων ανεμοστρόβιλων που έχουν σημειωθεί στη χώρα μας είναι 8-10 λεπτά, οι καταστροφικές τους συνέπειες δεν οφείλονται ωστόσο στη διάρκειά τους, αλλά στην διαφορά πίεσης που υπάρχει ανάμεσα στο εσωτερικό και την εξωτερική ατμόσφαιρα του σίφωνα.

Ο κ. Σιούτας, ο οποίος συμμετέχει σε διεθνή ερευνητική ομάδα και πραγματοποιεί συστηματική καταγραφή του φαινομένου στη χώρα μας για περισσότερο από δέκα χρόνια, λέει στο «Εθνος»:

«Στη χώρα μας εκδηλώνονται σιφώνες σε όλη την επικράτεια, αλλά κυρίως στις παραλιακές περιοχές, γιατί εκεί υπάρχουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις».

Σημειώνει ότι ο μόνος τρόπος να αποφεύγει κανείς ένα πιθανό ατύχημα από ανεμοστρόβιλο είναι να μην εκτίθεται σε καταιγίδες, καθώς δεν υπάρχει επί του παρόντος άλλος μηχανισμός πρόγνωσης του σίφωνα.

Ο Τρικαλινός στην καταγωγή επιστήμονας, διδάκτωρ μετεωρολόγος στο Κέντρο Μετεωρολογικών Εφαρμογών του ΕΛΓΑ στο αεροδρόμιο Μακεδονία της Θεσσαλονίκης, με την επιστημονική του έρευνα είναι αυτός που πρώτος μελέτησε συστηματικά και ανέδειξε την ύπαρξη και τα χαρακτηριστικά των φαινομένων αυτών στην Ελλάδα. Στην Ελλάδα, οι ανεμοστρόβιλοι ή άλλως σίφωνες (σ.σ. ο αέρας δηλαδή που περιστρέφεται με μεγάλη ταχύτητα σ' ένα περίπου κατακόρυφο ή πλάγιο άξονα και συνδέεται με τη βάση ενός νέφους) σύμφωνα με τα αποτελέσματα των ερευνών του κ. Σιούτα, που έχουν ανακοινωθεί σε συνέδρια και δημοσιεύθηκαν σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά (Atmospheric Research, Weather), ενδέχεται να εμφανισθούν σε όλες σχεδόν τις περιοχές. Ωστόσο, όπως εξηγεί με δηλώσεις του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Σιούτας, με μεγαλύτερη συχνότητα εμφανίζονται στη δυτική Ελλάδα, στα νησιά του Ιονίου, στα παράλια της δυτικής Στερεάς και στη δυτική Πελοπόννησο, ενώ το μέγιστο της συχνότητάς τους εντοπίζεται στη βορειοδυτική Πελοπόννησο.

Όσον αφορά το πότε εμφανίζονται, ο κ. Σιούτας επισημαίνει πως οι ανεμοστρόβιλοι, στην πλειονότητά τους, «περνούν» το καλοκαίρι από τη βόρεια Ελλάδα και το χειμώνα από τη νότια Ελλάδα. Μάλιστα, όπως λέει, αν και στη χώρα μας εμφανίζεται το φαινόμενο σε μικρότερη κλίμακα από ό,τι σε άλλες περιοχές του πλανήτη (σ.σ. η έρευνα του κ. Σιούτα έχει δείξει ότι έχουμε περίπου είκοσι ημέρες ετησίως με φαινόμενα σιφώνων ξηράς και θάλασσας στην Ελλάδα) μπορεί να προκαλέσει ζημιές, ενώ οι κλιματικές αλλαγές ενδέχεται να αυξήσουν το μέγεθος αλλά και τη συχνότητα των φαινομένων. «Οι ανεμοστρόβιλοι που εμφανίζονται στη χώρα μας αν και γενικά είναι μικρότερης κλίμακας από αυτούς που εμφανίζονται στις Ηνωμένες Πολιτείες, ωστόσο είναι επικίνδυνοι, μπορεί να προξενήσουν μεγάλες καταστροφές στην περιοχή που θα πλήξουν, ακόμα και θανάτους. Μπορεί να σπάσουν ή να ξεριζώσουν μεγάλα δένδρα, να σηκώσουν αντικείμενα βάρους ακόμα και μερικών τόνων, να τα απογειώσουν και να τα εκσφενδονίσουν σε απόσταση, να σηκώσουν υπόστεγα και στέγες σπιτιών, και να κατεδαφίσουν τοίχους. Αποτελούν μεγάλο κίνδυνο για την ανθρώπινη ζωή κυρίως λόγω των παρασυρόμενων και εκτοξευόμενων αντικειμένων», εξηγεί ο κ. Σιούτας.

Οι μεγάλοι και ισχυροί ανεμοστρόβιλοι, διευκρινίζει ο ίδιος, εμφανίζονται στη διάρκεια έντονων καταιγίδων και γι' αυτό και συνοδεύουν το ξέσπασμα έντονης βροχόπτωσης ηχαλαζόπτωσης.

Κονιορτοστρόβιλοι και θαλάσσιοι σίφωνες

Η έρευνα του κ. Σιούτα ανέδειξε επίσης και την εμφάνιση ισχυρών κονιορτοστρόβιλων στη χώρα μας, όπως αυτός που καταγράφηκε στην περιοχή της Φλώρινας, στις 16 Μαΐου 2007. Εκτός από τους σίφωνες ξηράς, στις θαλάσσιες περιοχές της χώρας μας εμφανίζονται και θαλάσσιοι σίφωνες. Για τους σίφωνες θάλασσας ή λίμνης ο μετεωρολόγος στο Κέντρο Μετεωρολογικών Εφαρμογών του ΕΛΓΑ στο αεροδρόμιο Μακεδονία της Θεσσαλονίκης επισημαίνει πως πρόκειται για μια περιστρεφόμενη στήλη αέρα που περιέχει αρκετές ποσότητες νερού μαζί με το περιεχόμενό του, που μπορεί να είναι ακόμα και ψάρια, βατράχια, κλπ., τα οποία πέφτουν σε παρακείμενες περιοχές, κι έτσι εξηγείται το φαινόμενο της βροχής ψαριών που έχει παρατηρηθεί σε διάφορες περιοχές της χώρας (Φλώρινα, Κιλκίς, κλπ.).

Για το που εμφανίζονται, ο ίδιος τονίζει: «Σίφωνες θάλασσας εμφανίζονται τόσο στο Ιόνιο όσο και στο Αιγαίο πέλαγος, συχνά μάλιστα παρατηρούνται και οικογένειες σιφώνων. Αρκετά αυξημένη είναι η συχνότητα θαλάσσιων σιφώνων στα βόρεια της Κρήτης, όπου στις 5 Σεπτεμβρίου 2002, φωτογραφήθηκαν 14 σίφωνες σε διάστημα 90 λεπτών». Στο ερώτημα αν προκαλούν ζημιές ή καταστροφές οι θαλάσσιοι σίφωνες, ο κ. Σιούτας επισημαίνει ότι οι σίφωνες θάλασσας αν και δεν είναι τόσο ισχυροί όσο οι σίφωνες ξηράς, ωστόσο είναι κι αυτοί επικίνδυνα φαινόμενα και μπορούν να προξενήσουν μεγάλη ζημιά σε μικρά η μεγαλύτερα σκάφη ή να προκαλέσουν μεγάλες καταστροφές αν βγουν στην ξηρά λόγω των ισχυρών ανέμων σε κτίρια ή να πλήξουν ανθρώπους. Μάλιστα, υπενθυμίζει ότι σίφωνας θάλασσας προκάλεσε το θάνατο 10χρονου αγοριού στην παραλία της Πιερίας, τον Φεβρουάριο του 2004.

Έρευνα για την πρόγνωση των σιφώνων θάλασσας στην ανατολική Μεσόγειο πραγματοποιήθηκε από την ερευνητική ομάδα του κ. Μιχάλη Σιούτα με τους Alexander Keul από την Αυστρία και τον Wade Szilagyi, από τον Καναδά. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα αυτής, επιτεύχθηκε σε υψηλό ποσοστό (94%) η πρόγνωση εμφάνισης των υδροσιφώνων, στις περιοχές του Αιγαίου και του Ιονίου πελάγους, καθώς και της Αδριατικής. Μάλιστα, η ερευνητική ομάδα εξετάζει την εφαρμογή της μεθοδολογίας αυτής και σε άλλες θαλάσσιες περιοχές της Ευρώπης αλλά και σε παγκόσμια κλίμακα.

Διαφορές από τον σίφωνα (tornado)

Πολλές φορές ο ανεμοστρόβιλος συγχέεται με τον σίφωνα (tornado), αλλά υπάρχουν αξιοσημείωτες διαφορές ανάμεσα στα δύο αυτά φαινόμενα:

Ο σίφωνας είναι συνήθως μεγαλύτερης έντασης από τον ανεμοστρόβιλο και πολύ πιο επικίνδυνος. Αντιθέτως, ο ανεμοστρόβιλος πολύ σπάνια προσεγγίζει σε ταχύτητα ανέμων τις χαμηλότερες κατηγορίες έντασης του σίφωνα.

 Πηγές:

https://el.wikipedia.org/wiki/Ανεμοστρόβιλος

https://boraeinai.blogspot.com/2009/03/blog-post_6969.html

Εφημερίδα «Έθνος»

Το θηραϊκό ηφαίστειο στη μυθολογία

Το θηραϊκό ηφαίστειο στη μυθολογία

Η μεγάλη έκρηξη ενδέχεται να έχει καταγραφεί στη μνήμη των ανθρώπων και ο απόηχός της να διασώθηκε σε αρχαίους μύθους

Του Χρ. Γ. Ντουμα*

Η συχνή σεισμική δραστηριότητα στο Αιγαίο χωρίς αμφιβολία επιδρούσε στις συμπεριφορές των ανθρώπων. Σε πρακτικό επίπεδο με την αναζήτηση τρόπων για μεγαλύτερη αντισεισμική προστασία, αλλά και σε ιδεολογικό επίπεδο, με την προσπάθεια ερμηνείας των φαινομένων. Στο βαθμό δε, που η γνώση δεν αρκούσε για την πλήρη κατανόηση γεωτεκτονικών δραστηριοτήτων, αυτές αποδίδονταν σε ανεξέλεγκτες υπερφυσικές δυνάμεις ανάλογα με το εκάστοτε ιδεολογικό υπόβαθρο. Η περίπτωση του ηφαιστείου της Σαντορίνης ίσως μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του τρόπου καταγραφής παρόμοιων γεγονότων.

Λίγο πριν από τα μέσα της 2ης χιλιετίας π. Χ. συνέβη η μεγάλη έκρηξη, η αρχαιότερη στον κόσμο που συνδέεται άμεσα με συγκεκριμένο πολιτισμό, δηλαδή τον πολιτισμό της Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο. Αυτό σημαίνει ότι ενδέχεται να έχει καταγραφεί βαθιά στη μνήμη των ανθρώπων της εποχής και ο απόηχός της να έχει διασωθεί σε αρχαίους μύθους. Ο θεμελιωτής της ελληνικής αρχαιολογίας Χρήστος Τσούντας υποστήριξε ότι σε ανθρώπους που συνήθιζαν «να βλέπουν παντού την ενέργειαν εμψύχων όντων», η έκρηξη του ηφαιστείου έχει αποτυπωθεί στον μύθο της Χίμαιρας. Ερμηνεύοντας τα τρία κεφάλια του τέρατος –λιονταρίσιο στον λαιμό, κατσικίσιο στη ράχη και φιδίσιο στην ουρά– ως αντιστοιχούντα στα τρία ανοίγματα της θηραϊκής καλντέρας, απ’ όπου ήσαν πιο εύκολα ορατές οι φλόγες της έκρηξης, υποστήριξε ότι το ραχιαίο κεφάλι, από το στόμα του οποίου εκτοξεύονταν φλόγες, αντιστοιχεί στον κεντρικό κρατήρα του ηφαιστείου που με κάθε παροξυσμό προκαλούσε αστραπές.

Ο μύθος της Χίμαιρας

Σύμφωνα με τον μύθο, τη Χίμαιρα εξόντωσε ο γιος του Ποσειδώνα Βελλεροφόντης πετώντας από πάνω της καβάλα στο άλογο του Ηλίου, τον Πήγασο. Από εκεί ψηλά εκτόξευσε μια μολυβένια μπάλα μέσα στο φλεγόμενο μεσαίο στόμα της Χίμαιρας. Το μολύβι έλιωσε από τις φλόγες και, ως πυρακτωμένη λάβα, κατέκαψε τα σωθικά του τέρατος που φώλιαζε μέσα στη θάλασσα της καλντέρας κι έτσι έσβησε και το ηφαίστειο.

Την εντολή για τον φόνο της Χίμαιρας είχε δώσει ο βασιλιάς της Λυκίας Ιοβάτης, με την ελπίδα ότι έτσι θα εξοντωνόταν ο ίδιος ο Βελλεροφόντης. Στην επιμονή του Ιοβάτη να θανατώσει τον ήρωα κατά την επιστροφή του, η απάντηση του Ποσειδώνα ήταν να κατακλύσει τις πεδιάδες της Λυκίας στέλνοντας πελώρια κύματα πίσω από τον Βελλεροφόντη, καθώς αυτός προχωρούσε προς το παλάτι του βασιλιά. Ο ήρωας, ενδίδοντας στις εκκλήσεις των γυναικών, αποφάσισε να διακόψει τον δρόμο του και να γυρίσει πίσω. Ετσι, τα κύματα που τον ακολουθούσαν αποσύρθηκαν κι αυτά. Σύμφωνα με τον σεισμολόγο Α. Γαλανόπουλο, τόσο τα κύματα αυτά όσο και ο κατακλυσμός του Δευκαλίωνος αποτελούν μακρινή ανάμνηση των παλιρροϊκών κυμάτων (τσουνάμι) που γεννήθηκαν με τη δημιουργία της θηραϊκής καλντέρας.

Ο μύθος του Τάλω

Με την προϊστορική έκρηξη του θηραϊκού ηφαιστείου έχει σχετιστεί και ο μύθος του Τάλω, του μπρούντζινου γίγαντα που ο Ηφαιστος είχε δωρίσει στον Μίνωα για να προστατεύει την Κρήτη, εκτοξεύοντας βράχους εναντίον αυτών που τυχόν την απειλούσαν. Κατά μιαν άποψη, ο Τάλως ήταν το νησί της Θήρας που προστάτευε την Κρήτη από βόρειες απειλές. Το σώμα του από άθραυστο μπρούντζο ταυτίζεται με τα τοιχώματα της νεωστί δημιουργημένης καλντέρας, ενώ στους βράχους που εκτόξευε, μπορούν να αναγνωριστούν οι μύδροι του ηφαιστείου. Τον Τάλω εξόντωσαν οι Αργοναύτες πλέοντας από τη Λιβύη. Αφαίρεσαν από τη φτέρνα του το καρφί που έφραζε τη μοναδική του φλέβα αφήνοντας έτσι να χυθεί το ιχώρ που τον κρατούσε ζωντανό. Στην κατάρρευση του Τάλω πιστεύεται ότι απηχείται η κατάπαυση της έκρηξης του θηραϊκού ηφαιστείου, αφού είχαν ήδη εκλυθεί τεράστιες ποσότητες υλικών.

Μετά τον φόνο του Τάλω, οι Αργοναύτες πλέοντας βορειότερα βρέθηκαν κάτω από ένα παχύ σύννεφο που σκοτείνιασε ξαφνικά τον ουρανό, κρύβοντας τη Σελήνη και τα άστρα. Για να τους σώσει ο Απόλλων δημιούργησε το νησί της Ανάφης, ενώ ένας από αυτούς, ο Εύφημος, έριξε στη θάλασσα τον βώλο χώματος που του είχε χαρίσει ο Τρίτων στη Λιβύη. Από τον βώλο αυτό προέκυψε η Καλλίστη, η μετέπειτα Θήρα. Και στο μύθο αυτό αναγνωρίζεται σχέση με τη θηραϊκή έκρηξη: στο ξαφνικό σκοτείνιασμα του ουρανού απηχείται το νέφος που προκλήθηκε από τις τεράστιες ποσότητες τέφρας, ενώ η Καλλίστη ταυτίζεται με το ένα από τα τρία νησιά που προέκυψαν μετά τον κατακερματισμό του αρχικού.

Τα φαινόμενα της ηφαιστειακής έκρηξης της Θήρας πιστεύεται ότι απηχούνται και στον μύθο του Φαέθωνος. Ο Δίας κατακεραύνωσε τον γιο του Ηλιου για την απερισκεψία του να οδηγήσει το άρμα του πατέρα του και, χάνοντας τον έλεγχο των αφηνιασμένων αλόγων, να προκαλέσει μεγάλες καταστροφές στη γη με τις απότομες αυξομειώσεις της θερμοκρασίας. Ο μύθος, όμως, που φαίνεται να τεκμηριώνεται και με αρχαιολογικά ευρήματα είναι αυτός των Τελχίνων.

Ο μύθος των Τελχίνων

Γόνοι της Θαλάσσης με σκυλίσιο κεφάλι, οι Τελχίνες είχαν γεννηθεί στη Ρόδο. Εξαίρετοι μεταλλουργοί, είχαν κατασκευάσει το οδοντωτό δρεπάνι με το οποίο ο Κρόνος ευνούχισε τον πατέρα του Ουρανό και αργότερα την τρίαινα του Ποσειδώνα, του οποίου την ανατροφή η μητέρα του Ρέα τους είχε εμπιστευθεί. Βοηθούσαν την Αρτέμιδα στο κυνήγι, ενώ με τις μαγικές ικανότητες που διέθεταν, παρενέβαιναν στον καιρό, προκαλώντας μαγικές ομίχλες και καταστρέφοντας τις γεωργικές καλλιέργειες με θειάφι και δηλητηριώδες νερό της Στυγός. Για τις παρεμβάσεις τους αυτές ο Ζευς αποφάσισε να τους εξολοθρεύσει κατακλύζοντας το νησί τους. Δεν τα κατάφερε όμως γιατί αυτοί, ειδοποιημένοι από την Αρτέμιδα, εγκατέλειψαν τη Ρόδο πριν από τον κατακλυσμό.

Ηφαιστειολογικές, γεωλογικές και αρχαιολογικές έρευνες έχουν δώσει στοιχεία που φαίνεται να βεβαιώνουν ότι όντως απηχείται η έκρηξη του θηραϊκού ηφαιστείου στον μύθο των Τελχίνων. Οι μεγάλες ποσότητες τέφρας που εκτοξεύθηκαν στην ατμόσφαιρα μεταφέρθηκαν από τους ανέμους προς τα ανατολικά, καλύπτοντας μια τεράστια περιοχή εκτεινόμενη από την ανατολική Κρήτη μέχρι και τη Μαύρη Θάλασσα. Σημαντικές είναι και οι ποσότητες τέφρας που η αρχαιολογική σκαπάνη έχει εντοπίσει επάνω στα ερείπια πόλεων, σύγχρονων με την προϊστορική πόλη στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης, στη Ρόδο και στην Κω. Συνεπώς, οι ανεξήγητες (μαγικές) ομίχλες και η βροχή ανάμεικτη με θειάφι, με το οποίο οι Τελχίνες κατέστρεφαν τις καλλιέργειες δεν απέχουν από τα παρεπόμενα της ηφαιστειακής έκρηξης. Ο δε κατακλυσμός, με τον οποίο ο Δίας προσπάθησε να εξοντώσει τους Τελχίνες, φαίνεται να απηχεί τα μεγάλα παλιρροϊκά κύματα που δημιουργήθηκαν με τον σχηματισμό της θηραϊκής καλντέρας, οπότε είχε ολοκληρωθεί η διαδικασία της έκρηξης.

Βεβαίως, όσα διατυπώθηκαν παραπάνω, δεν είναι παρά ερμηνείες των αντίστοιχων μύθων. Δεδομένου όμως ότι τα αρχαιολογικά ευρήματα αποτελούν καταγραφές συγκεκριμένων γεγονότων, είναι ενδεχόμενο τα γεγονότα αυτά να απηχούνται στους μύθους με τη μορφή που είδαμε.

* Ο κ. Χρ. Γ. Ντούμας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Πως το ηφαίστειο της Σαντορίνης

άλλαξε τον κόσμο

Ο παγκόσμιος χάρτης ίσως να ήταν διαφορετικός σήμερα αν το ηφαίστειο της Σαντορίνης δεν είχε εκραγεί πριν από 3.500 χρόνια, προκαλώντας μία έκρηξη που οι γεωλόγοι θεωρούν ως την ισχυρότερη που συνέβη ποτέ στα χρονικά.

Το ηφαίστειο της Θήρας δεν δημιούργησε απλά μία τεράστια τρύπα στο νησί της Σαντορίνης, αλλά άλλαξε ριζικά το ρου της ιστορίας της αρχαίας Μεσογείου, όπως ένα τραίνο αλλάζει ράγιες και κατευθύνεται προς μία εντελώς νέα κατεύθυνση.

Ο μινωικός πολιτισμός, ο κυρίαρχος πολιτισμός της Μεσογείου εκείνη την εποχή, κατέρρευσε ως αποτέλεσμα της έκρηξης αυτής, σύμφωνα με τους ιστορικούς, αλλάζοντας οριστικά το πολιτικό τοπίο του αρχαίου κόσμου. Οι περιβαλλοντικές αλλαγές που συντελέστηκαν έγιναν αισθητές σε ολόκληρη την υφήλιο, φτάνοντας ακόμα και στην Κίνα και ενδεχομένως στη Βόρεια Αμερική και την Ανταρκτική.

Με την επική, όμως, καταστροφή συνδέονται και ο θρύλος της Ατλαντίδας και η ιστορία των Βιβλικών Πληγών με την επακόλουθη έξοδο από την Αίγυπτο.

 ΜΟΥΣΕΙΟ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΘΗΡΑΣ

Ιστορικοί και αρχαιολόγοι εμφανίζονται προβληματισμένοι ως προς την ημερομηνία που εξεράγη το ηφαίστειο της Θήρας, με πιθανή χρονολογία κάπου μεταξύ 1645 και 1500 π.Χ. Από διάφορες μελέτες που πραγματοποιήθηκαν στις στάχτες που απέμειναν στο βυθό της θάλασσας, βρέθηκε πως όταν εξεράγη το ηφαίστειο, η έκρηξη που προκλήθηκε ήταν η ισχυρότερη που συνέβη ποτέ στα χρονικά της ανθρωπότητας.

Δεν υπάρχει καμία μαρτυρία για το τι πραγματικά συνέβη εκείνη την ημέρα, αλλά οι επιστήμονες είναι σε θέση να κάνουν σύγκριση από τις αναλυτικές καταγραφές της έκρηξης του διάσημου ηφαιστείου Κρακατόα, στην Ινδονησία, το 1883.

Η ισχυρότατη έκρηξη του Κρακατόα σκότωσε πάνω από 40.000 ανθρώπους μέσα σε διάστημα μόλις λίγων ωρών, προκάλεσε γιγάντια τσουνάμι ύψους 12 μέτρων, εκτίναξε λάβα σε διάφορα μέρη της Ασίας, προκάλεσε πτώση της θερμοκρασίας σε ολόκληρη την υφήλιο και δημιούργησε περίεργα χρωματιστά ηλιοβασιλέματα για 3 χρόνια. Μαρτυρίες λένε πως η έκρηξη ακούστηκε σε απόσταση 3.000 μιλίων.

Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας ήταν τέσσερις με πέντε φορές ισχυρότερη από αυτή του Κρακατόα σύμφωνα με τους γεωλόγους, ενώ η ενέργεια της αντιστοιχεί με την ταυτόχρονη έκρηξη εκατοντάδων ατομικών βομβών σε κλάσματα του δευτερολέπτου.

Το γεγονός ότι δεν βρέθηκε κανένα πολύτιμο στοιχείο που να βοηθάει στη μελέτη του ηφαιστείου, όπως μέταλλα ή ακόμα και ανθρώπινα απομεινάρια, υποδηλώνει πως οι κάτοικοι της Σαντορίνης είχαν προβλέψει την έκρηξη και είχαν εκκενώσει το νησί. Δυστυχώς, όμως, ο μινωικός πολιτισμός δεν είχε την ίδια τύχη.

Με βάση του το γειτονικό νησί της Κρήτης, ο ισχυρός τότε μινωικός πολιτισμός παρήκμασε ξαφνικά μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Σύμφωνα με τους ιστορικούς, τα τσουνάμι που προκλήθηκαν καταπόντισαν τον ναυτικό του στόλο και τα παράκτια χωριά. Η πτώση της θερμοκρασίας που προκλήθηκε εξαιτίας των τεράστιων ποσοτήτων διοξειδίου του θείου που απελευθερώθηκαν στην ατμόσφαιρα, οδήγησε σε ψύχος για πολλά χρόνια και βροχές κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, καταστρέφοντας τις καλλιέργειες. Ο θανάσιμος συνδυασμός έπληξε κάθε ισχυρό Μινωικό οχυρό σε διάστημα μικρότερο των 50 χρόνων.

Σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, η ειρηνική και αποτελεσματική κυριαρχία τους έδωσε τη θέση της στο εμπόλεμο σύστημα πόλης-κράτους της Αρχαίας Ελλάδας, που κυριάρχησε πλέον στη Μεσόγειο, ενώ το Αιγαίο απετέλεσε θεμέλιο λίθο για την ιστορία της Ευρώπης.

Το ηφαίστειο της Θήρας δεν άλλαξε απλά την πολιτιστική ιστορία της Ευρώπης αλλά έδωσε το έναυσμα και σε πολλούς τυχοδιώκτες και επίδοξους κυνηγούς θησαυρών να κυνηγήσουν την τύχη τους.

Όταν ο Έλληνας φιλόσοφος Πλάτωνας περιέγραφε τη χαμένη πόλη της Ατλαντίδας σχεδόν μία χιλιετία μετά την έκρηξη του ηφαιστείου, ίσως είχε ως αναφορά τις λαογραφικές παραδόσεις της Θήρας που πέρασαν από γενιά σε γενιά και διογκώθηκαν με το πέρασμα των χρόνων , όπως συμβαίνει και με το χαλασμένο τηλέφωνο.

Η έκρηξη συνδέθηκε, όμως, και με τη Βιβλική ιστορία του Μωυσή και την έξοδο από την Αίγυπτο. Οι επιπτώσεις από την έκρηξη του ηφαιστείου θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν πολλές από τις Πληγές που περιγράφονται στην Παλαιά Διαθήκη, συμπεριλαμβανομένων των ημερών σκότους και της μόλυνσης των ποταμών.

ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ ΚΑΙ ΑΤΛΑΝΤΙΔΑ

Η αρχαία λάβα «γέννησε» την Ατλαντίδα

Σε συνέχεια των παραπάνω παρουσιάζουμε και ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Έθνος στις 15.10.2009 σχετικά με ευρήματα στο λιμάνι της Καισάρειας που φανερώνουν την επίδραση που είχε η έκρηξη του ηφαιστείου ακόμα και στις πιο μακρά από την Θήρα περιοχές όπως είναι οι Μεσογειακές ακτές της Ασίας. Τα ευρήματα αυτά, κατά την Ισραηλινή γεωλόγο, συνδέουν, για μια ακόμη φορά την Σαντορίνη με την Ατλαντίδα.

Ισραηλινή γεωλόγος εξηγεί πώς η μεγάλη έκρηξη ήταν η πηγή του μύθου για τη χαμένη πολιτεία

Η Ατλαντίδα παραμένει ένας μύθος, ωστόσο δεν παύει να εμπνέει όχι μονάχα τους φιλοσόφους (όπως ο εμπνευστής της, Πλάτων) και τους καλλιτέχνες, αλλά ακόμη και τους επιστήμονες.

Μία νέα λογικοφανή εξήγηση δίνει η Μπέβερλι Γκούντμαν, γεωλόγος από το Ισραήλ, ισχυριζόμενη πως η έκρηξη του ηφαιστείου στην αρχαία Θήρα περί το 1613 π.Χ. ήταν η πηγή του μύθου για τη χαμένη πολιτεία.

Μπορεί να έχει ακουστεί ξανά η συγκεκριμένη θεωρία, αυτή τη φορά, ωστόσο, στηρίζεται σε -απρόβλεπτα, όπως λέει η ίδια- ευρήματα από τη Θήρα: φερτές ύλες και καρπούς, οι οποίοι έφτασαν εκεί με το μεγάλο τσουνάμι που ακολούθησε τον σεισμό.

  ΜΟΥΣΕΙΟ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΘΗΡΑΣ

Η κ. Γκούντμαν τα εντόπισε ενώ διερευνούσε το αρχαίο λιμάνι της Καισάρειας, στις ακτές του Ισραήλ, αρκετές εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τη Σαντορίνη.

Οι αποθέσεις, πάχους περίπου πέντε εκατοστών, ταιριάζουν απολύτως με τον χρόνο στον οποίο τοποθετείται η μεγάλη έκρηξη του ηφαιστείου.

Ο συγκεκριμένος χώρος έχει χτυπηθεί ακόμη δύο φορές από τσουνάμι, μία στα ρωμαϊκά και μία στα βυζαντινά χρόνια. Αυτό μελετούσε η ερευνήτρια, όταν διαπίστωσε πως υπήρχε και άλλη απόθεση, με εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά.

Ακόμη και τότε, δεν πίστευε πως θα εύρισκε υλικό από τη Θήρα. Όταν οι πυρήνες των καρπών μελετήθηκαν, έδωσαν το εντυπωσιακό αποτέλεσμα.

Οι μελετητές, ανάμεσά τους και η κ. Γκούντμαν, συμφωνούν ότι το τσουνάμι επέφερε τρομακτικές καταστροφές μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. «Ανήκει στα θέματα προς διερεύνηση το ότι σε όλες τις ακτές της ανατολικής Μεσογείου όπου υπολογίζουμε πως έφτασαν τα κύματα από το τσουνάμι, δεν υπάρχουν αρχαιολογικές θέσεις εκείνης της εποχής. Η οι αρχαιολόγοι δεν κατάφεραν να τις εντοπίσουν, ή το τσουνάμι είχε τεράστιες επιπτώσεις» σημειώνει η γεωλόγος.

 ΜΟΥΣΕΙΟ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΘΗΡΑΣ

Είτε το γεγονός αποτελεί «μια κλωστή από το υφαντό της Ατλαντίδας» είτε όχι, αποτελεί δεδομένο πως οι λαοί της περιοχής εκείνη την εποχή είχαν πολλές παραθαλάσσιες πόλεις και πολίσματα τα οποία ζούσαν από ένα ευρύ δίκτυο εμπορίου.

Επομένως, λογικό είναι η καταστροφή ευρέος τμήματος αυτού του δικτύου, να προκάλεσε προβλήματα στο βιοτικό επίπεδο των κατοίκων, στα αγαθά, στις οικονομικές αξίες, άρα και στη δύναμη των συγκεκριμένων οικισμών.

Αγγελική Κώττη

Πηγές:

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_1_20/09/2009_329701

http://www.metafysiko.gr/forum/showthread.php?t=3623

http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11386&subid=2&pubid=7026880

Το διαβάσαμε εδώ:

http://boraeinai.blogspot.com/2009/10/blog-post_09.html

 

https://boraeinai.blogspot.com/2009/10/blog-post_20.html