Ο δίσκος της Φαιστού και το μυστικό αλφάβητο

Ο δίσκος της Φαιστού και το μυστικό αλφάβητο

Ο δίσκος της Φαιστού βρέθηκε το 1908 στα ερείπια του παλαιού Μινωϊκού ανακτόρου της Φαιστού στην Κρήτη. Χρονολογείται γύρω στο 1700 π.Χ. περίπου. Είναι φτιαγμένος από πηλό, η μέση του διάμετρος είναι 16 εκ. και το πάχος του 2.1 εκ. Η μυστηριώδης του επιγραφή αποτελείται από 241 σύμβολα, 122 στην πλευρά A και 119 στην πλευρά B, σε σπειροειδή διάταξη. Τα 45 διαφορετικά σύμβολα τυπώθηκαν στον πηλό και μετά ο δίσκος ψήθηκε στη φωτιά. Γι αυτό το λόγο ο δίσκος της Φαιστού αποτελεί το αρχαιότερο δείγμα τυπογραφίας.

Αναρίθμητες προσπάθειες έχουν γίνει για την αποκρυπτογράφηση του δίσκου της Φαιστού, χρησιμοποιώντας τελείως διαφορετικές μεθόδους και καταλήγοντας σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα για το σκοπό, το περιεχόμενο του και τους δημιουργούς του

Το μυστικό «αλφάβητο» της Φαιστού

Πόσο κοντά βρισκόμαστε στην εξήγηση των συμβόλων που κοσμούν τον Δίσκο της Φαιστού; Έλληνες ερευνητές με τη βοήθεια της πληροφορικής προσπαθούν να ρίξουν φως στον γρίφο

Του Τάσου Καφαντάρη

  

Oμολογώ ότι από τα εφετινά Θεοφάνια (2009) είχα καταγράψει μόνο σκοτεινούς οιωνούς για το νέο έτος. Σίγουρα με είχε επηρεάσει η «αγάπη του πλησίον» που τύλιξε σαν γάζα τη Λωρίδα της Γάζας... Ήταν πια Πέμπτη, όταν προσάραξε στο γραφείο μου ένα ιδιόμορφο ημερολόγιο για το 2009-2010. Το άνοιξα και πληροφορήθηκα ότι η εν λόγω Πέμπτη ήταν η «Ιβ΄ Διός Γαμηλιώνος». Αρχισα να ξεφυλλίζω χαμογελώντας το ιδιαίτερο αυτό πόνημα, αλλά σταμάτησα στην 26η σελίδα από έναν τίτλο-βόμβα: «Η χαρτογράφηση της Κρήτης πριν από 37 αιώνες»!

Περιττόν να πω ότι πήρα αμέσως στο τηλέφωνο τον συγγραφέα- τον καθηγητή Πληροφορικής και ερευνητή των μινωικών γραφών, κ. Μηνά Τσικριτσή- και, από τότε ως σήμερα, δεν έπαψα να διαβάζω περί του Δίσκου της Φαιστού. Το τι προέκυψε παραθέτω συλλήβδην στη συνέχεια, με την ενδόμυχη βεβαιότητα ότι «όταν δεν μπορείς να φωτίσεις τα εμπρός σου, καλό είναι να φωτίζεις τα πίσω σου»...

Ενα CD ζητεί player

Το πόσες άγνωστες πτυχές έχει ακόμη για εμάς ο πολιτισμός των Μινωιτών το είχαμε εξετάσει σε εκτεταμένο αφιέρωμα του «ΒΗΜΑscience» στις 12 Αυγούστου 2007. Το πιο καλά φυλαγμένο μυστικό του, όμως, είναι και αυτό που παραμένει ο γόρδιος δεσμός της Αρχαιολογίας: Ο Δίσκος της Φαιστού.

Για τους περισσότερους από εμάς είναι απλώς ένας πήλινος δίσκος διαμέτρου 16 εκατοστών που βρίσκεται στο Μουσείο Ηρακλείου. Ανασύρθηκε το 1908 από τα ερείπια του παλαιού μινωικού ανακτόρου της Φαιστού. Στον ψημένο πηλό του, πάχους 2,1 εκατοστών, βρίσκεται τυπωμένη μια μυστηριώδης σπειροειδής επιγραφή με 122 σύμβολα στη μία πλευρά και 119 στην άλλη. «Τυπωμένη» διότι, πολύ απλά, το υλικό αυτό είναι το πρώτο παγκοσμίως που γράφτηκε από τυπογραφικά στοιχεία (σφραγίδες). Οπως επίσης και το πρώτο... CD: Ο Δίσκος της Φαιστού φτιάχτηκε με σκοπό την απομνημόνευση πληροφοριών - και αντεπεξήλθε εξαίρετα στο καθήκον του, καθώς τις διατηρεί εδώ και 3.700 χρόνια! Το κακό είναι ότι τις διατηρεί κρυπτογραφημένες, με έναν κώδικα που κάνει τους ερευνητές του να «σαλέψουν» εδώ και έναν αιώνα.

Το ότι τους έχει «σαλέψει» είναι προφανώς χαρακτηρισμός καθ΄ υπερβολήν, που πηγάζει από το ότι έχουμε καταγράψει ως σήμερα τουλάχιστον 24 εντελώς διαφορετικές γλωσσολογικές ερμηνείες του και μία που το θεωρεί... επιτραπέζιο παιχνίδι. Αλλά ο χαρακτηρισμός δεν ακούγεται πλέον υπερβολικός όταν αναλογιστούμε ότι εφέτος, στην επέτειο 100 ετών από την εύρεσή του, τέθηκε το ζήτημα αν ο δίσκος είναι αυθεντικός ή πλαστός!

Τη «βέβηλη αιτίαση» διατύπωσε με κύριο άρθρο του ο εκδότης του περιοδικού συλλεκτών αρχαίας τέχνης «Μinerva» Ζερόμ Αϊζενμπεργκ (Jerome Εisenberg). Ο εν λόγω κύριος είναι ο ίδιος έμπορος έργων τέχνης και προκαλεί... αλλεργία στους ελληνικούς αρχαιολογικούς κύκλους, καθώς φέρεται εμπλεκόμενος στην υπόθεση κλοπής εκθεμάτων από το Μουσείο της Κορίνθου το 1990. Το FΒΙ βρήκε 250 από τα κλεμμένα σε μια αποθήκη αλιευμάτων της Φλόριδας, αλλά και τρεις αμφορείς στα χέρια του κ. Αϊζενμπεργκ που προσπαθούσε να πουλήσει μολονότι το περιοδικό του είχε δημοσιεύσει φωτογραφίες των κλαπέντων! (Είναι ίσως άσχετο,αλλά ακόμη αγνοείται η τύχη τριών μαρμάρινων προτομών,του Ερωτα,του Σεράπιδος και του Ιουλίου Καίσαρα.) Παρά την «ατυχή» αυτή σύμπτωση, το άρθρο του κ. Αϊζενμπεργκ περί του Δίσκου της Φαιστού είχε αρκετά επιχειρήματα και προξένησε πολλές συζητήσεις- ιδιαίτερα μετά την αναδημοσίευση του σκεπτικού του από τους «Νew Υork Τimes » στις 30.7.2008.

Η «προσβολή»

Το σενάριο που προβάλλει ως πιθανό ο Ζερόμ Αϊζενμπεργκ συνιστά μια μεταθανάτια προσβολή ολκής στον αρχαιολόγο ο οποίος βρήκε τον δίσκο, τον Ιταλό Λουίτζι Περνιέρ (Luigi Ρernier). Ο Αϊζενμπεργκ εικάζει ότι ο Περνιέρ έπλασε ο ίδιος τον δίσκο από αντιζηλία προς τον ανασκαφέα της Κνωσού Αρθουρ Εβανς και ότι εμπνεύστηκε τη σπειροειδή επιγραφή από τον παραπλήσιο σε μορφή ετρουσκικό Δίσκο του Μagliano. Τo θέμα απέκτησε προεκτάσεις, καθώς ο Αϊζενμπεργκ φρόντισε να δείξει την «επιστημονική ακεραιότητά του» με το να προσκαλέσει όλους τους μελετητές του Δίσκου της Φαιστού σε διεθνές συνέδριο όπου θα συζητούσαν τα πειστήρια πλαστότητας ή την αυθεντικότητα και την πιθανότερη ερμηνεία της επιγραφής. Το θέμα όμως συνιστά πρόκληση και για το δικό μας υπουργείο Πολιτισμού, διότι ο κ. Αϊζενμπεργκ δημοσίευσε τόσο την αίτησή του στο Μουσείο Ηρακλείου να διακριβωθεί η ηλικία του δίσκου μέσω θερμοφωταύγειας (που απαιτεί μόνο τη διάνοιξη μια μικρής οπής σε αυτόν) όσο και την απάντηση της εφόρου του μουσείου κυρίας Νότας Δημοπούλου-Ρεθεμιωτάκη: «Αγαπητέ δρα Αϊζενμπεργκ,σε απάντηση του ηλεκτρονικού σας μηνύματος της 25ης Ιουλίου 2007θα θέλαμε να σας πληροφορήσουμε ότι δυστυχώς αδυνατούμε να ικανοποιήσουμε το αίτημά σας να εξετάσετε τον Δίσκο της Φαιστού και τον εγχάρακτο Πέλεκυ του Αρκαλοχωρίου.Συγκεκριμένα,ο πέλεκυς βρίσκεται εγκιβωτισμένος και αποθηκευμένος,ενώ ο Δίσκος της Φαιστού,λόγω της μοναδικότητάς του,κρίνεται μη μετακινήσιμος».

Η δημοσίευση της απάντησης έδωσε τροφή σε διεθνή σχόλια ότι το μουσείο υποθάλπει μια κολοσσιαία απάτη, προκειμένου να μη χάσει τον πόλο έλξης εκατομμυρίων επισκεπτών. Οι «δυστυχείς κουτόφραγκοι» αγνοούσαν το νεοελληνικό δράμα που εκτυλισσόταν από καιρό στους διαδρόμους του μουσείου. Την κατάληξή του μάθαμε και εμείς οι αυτόχθονες από δημοσίευμα της κρητικής εφημερίδας «Πατρίς» της 13ης Οκτωβρίου 2008 με τίτλο «Ο Λιάπης κλείνει το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου». Ο λόγος περί χρημάτων, βέβαια, καθώς η ανάδοχος των έργων παραμένει απλήρωτη και δεν πρόκειται να παραδώσει το μουσείο στους επισκέπτες του ούτε το καλοκαίρι του 2009! Πού καρδιά για αλισβερίσια με αμφισβητίες του δίσκου...

Ετσι, το συνέδριο της αμφισβήτησης έλαβε χώρα ερήμην των προσβαλλόμενων στη Society of Αntiquaries του Λονδίνου μεταξύ 31ης Οκτωβρίου και 1ης Νοεμβρίου 2008. Διαβάζοντας τα πρακτικά του αντιλαμβανόμαστε ότι το σενάριο πλαστογραφίας του Αϊζενμπεργκ δεν πήρε ψήφο εμπιστοσύνης. Αν και η πρόκληση προς την Ελλάδα αιωρείται αναμένοντας ουσιαστική απάντηση, εμείς θα εστιάσουμε στη συνέχεια στην αναζήτηση του πραγματικού νοήματος του δίσκου. 

Η κρυπτογραφία του Δαιδάλου

Η Γραμμική Β αποκρυπτογραφήθηκε το 1952 από τον Μάικλ Βέντρις (Μichael Ventris) και διεύρυνε την ιστορία της ελληνικής γλώσσας κατά περίπου επτά αιώνες. Αλλά η Γραμμική Α και η γραφή του Δίσκου της Φαιστού συνεχίζουν ως σήμερα να θεωρούνται επισήμως μη αποκρυπτογραφημένες γραφές. «Επίσημο αδιέξοδο» δεν σημαίνει βέβαια ότι έπαψαν να αναδύονται πιθανές ερμηνείες. Από το 1911 ο Τζορτζ Χεμπλ είχε υποστηρίξει ότι τα σύμβολα έκρυβαν ιωνική γλώσσα, ότι το κείμενο ήταν ιερατικό και περιέγραφε θυσία. Την ίδια χρονιά η Φλόρενς Στάγουελ είπε ότι ήταν ομηρικά ελληνικά. Το 1914 o Αλμπέρ Κουνί πρότεινε ότι είναι ένα είδος αιγυπτιακών ιερογλυφικών. Το 1931 ο Φ. Γκόρντον τα ερμήνευσε ως βασκικά. Ο Βούλγαρος Βλαντιμίρ Γκεοργκίεφ το 1976 τα ερμήνευσε ως χιτιτικά, που διηγούνταν μια εμφύλια διαμάχη Τρώων. Τέλος, το 1992 ο Κιέλ Ααρτούν είπε ότι ήταν η συλλαβική γραφή μιας σημιτικής γλώσσας. Το ίδιο είπαν αργότερα και άλλοι δύο ερευνητές, ο Κύρος Χερτσλ Γκόρντον και ο Ζαν Μπεστ. Ολα αυτά, όμως, ήταν γλωσσολογικές θεωρήσεις χωρίς αποδείξεις, καθώς το κείμενο του δίσκου είναι «ανάδελφο», χωρίς ούτε ένα στον κόσμο που να περιέχει τα ίδια σύμβολα.

Τη νιρβάνα του αναπόδεικτου των επιγραφολόγων τάραξε το 1975 η εισβολή των Μαθηματικών και της Πληροφορικής στη γλωσσολογική έρευνα. Εκείνη τη χρονιά ένας μαθηματικός από το Λουξεμβούργο, ο Ζαν Φοκουνό (Jean Faucounau), ισχυρίστηκε ότι είχε λύσει μέσω στατιστικής αντιπαραβολής τον γρίφο και ότι το κείμενο του δίσκου δεν ήταν παρά πρωτοϊωνικά, μια γλώσσα που μιλούσαν και οι απόγονοι των Πελασγών στον αιγαιακό χώρο. Ως αρχή, μάλιστα, του κειμένου έδινε τη φράση: «Ο Αρίων, ο γιος του Αργου, είναι απαράμιλλος. Μοίρασε τα λάφυρα της μάχης».

Η ερμηνεία του Φοκουνό αντιμετωπίστηκε από τους περισσότερους μινωιτολόγους ως ερασιτεχνική φαντασίωση, αλλά τουλάχιστον ο Πολ Φορ (Ρaul Faure) βρήκε στην πρωτοϊωνική θεωρία πολλά θετικά σημεία. Ο Φοκουνό πείσμωσε και αποδύθηκε σε εκτεταμένη ιστορικοαρχαιολογική έρευνα για πειστήρια η οποία τον οδήγησε στην έκδοση δύο βιβλίων. Σε αυτά ισχυρίζεται ότι Πρωτοΐωνες δεν ήταν μόνο οι Πελασγοί και οι Μινωίτες, αλλά και οι Τρώες, οι Λούβιοι, οι Κάρες, οι Φιλισταίοι... ακόμη και οι υπερδουνάβιοι Θράκες.

Αρχαίο κτηματολόγιο;

Το σοκ διπλασιάστηκε όταν το 1998 ο Μηνάς Τσικριτσής ανακοίνωσε ότι η δική του έρευνα μέσω υπολογιστή τον οδηγούσε στο συμπέρασμα ότι η Γραμμική Α ήταν η γραφή μια αιολικής διαλέκτου, όπως αυτή που μιλούσαν οι Λούβιοι, απέναντι από τη Λέσβο. Είχε τροφοδοτήσει με όλα τα σύμβολα της Γραμμικής Α ένα πρόγραμμα υπολογιστή και είχε κωδικοποιήσει τη γραφή με ένα σύστημα παρόμοιο με εκείνο που χρησιμοποιήθηκε για τον «Θησαυρό της Ελληνικής Γλώσσας». Για να μην επεκταθούμε, με τη μέθοδο αυτή κατόρθωσε να αντιπαραβάλει τις δύο γραφές μεταξύ τους και να βρει τις φωνητικές αντιστοιχήσεις τους. Ετσι, οι λέξεις άρχισαν να παίρνουν νόημα, χωρίς ωστόσο να ερμηνεύονται όλες. Πάντως λέξεις όπως οι pa-i-to, su-ki-ri-ta και a-karu βρέθηκαν να αντιστοιχούν σε κρητικά τοπωνύμια, όπως Φαιστός, Σύβρητα και Αρκαλο. Τοπωνύμια; Μα αν ο Δίσκος της Φαιστού περιέχει τοπωνύμια, μήπως είναι... αρχαίο κτηματολόγιο; Η υποψία ενισχύθηκε το 2004, όταν μια ομάδα ερευνητών υπό τον Αχτενμπεργκ (Αchtenberg) ερμήνευσε το κείμενο του δίσκου ως τίτλο ιδιοκτησίας της νήσου, γραμμένο στα Λουβιανά. Κατ΄ αυτούς, το κείμενο αρχίζει με την πρόταση: «Στη Μεσαρά είναι η Φαιστός. (Αυτή ανήκει) στον Νέστορα,τον μέγα άνδρα των Αχαιών».

Δηλαδή... ενδέχεται ο Δίσκος της Φαιστού να είναι ο καταστατικός χάρτης κατάληψης της Κρήτης από τους Μυκηναίους!

Κείμενο ή χάρτης;

Έπειτα και από το πρόσφατα δημοσιευμένο κείμενό του στο ημερολόγιο, ζήτησα από τον Μηνά Τσικριτσή να μου εξηγήσει το πώς έφθασε στο να θεωρεί ότι ο Δίσκος της Φαιστού είναι ο «πρώτος χάρτης». Παραθέτω τη σύνοψη όσων μου είπε: «Κάποια στιγμή από την πολύχρονη ενασχόλησή μου με τον δίσκο κόλλησα στην ιδιαιτερότητα της περιοχής Β9,στη δεύτερη πλευρά του δίσκου, όπου το μινωικό πλοίο συνυπάρχει με ένα μοναδικά εμφανιζόμενο στον δίσκο σύμβολο το οποίο ο επιγραφολόγος L.Godart- στο βιβλίο του “Ο Δίσκος της Φαιστού”, σελ.116- αποκαλεί “τρίφτη”, από την εντύπωση που δημιουργεί λόγω των κουκκίδων που εμφανίζει στην επιφάνειά του.

Παρατηρώντας το σύμβολο αυτό, θυμήθηκα απεικονίσεις παλαιών χαρτών που είχα δει στην έκδοση “Κρήτης νήσου θέσις” του Χρ.Ζαχαράκη (Μικρός Ναυτίλος- Ηράκλειο,2004, σελ.62-63).Η Κρήτη, όντας σημαντικότατος κόμβος εμπορικού δικτύου της Ανατολικής Μεσογείου, κατέστη κύριο θέμα της ναυτικής χαρτογραφίας από την αρχή του 15ου αιώνα. Αλλά κυρίως οι χαρτογραφήσεις της, που ακολούθησαν το πρότυπο των πρώιμων πτολεμαϊκών χαρτών, την απεικόνιζαν με μορφή ιδιαίτερα συμβατή με την εικόνα του “τρίφτη” στον Δίσκο της Φαιστού. Αν όντως το σύμβολο αυτό απεικονίζει την Κρήτη,θα πρέπει να αναλογιστούμε με δέος την ανωτερότητα της μινωικής απεικόνισης σε σύγκριση με τους χάρτες του 16ου αι. μ.Χ.:Μέσα σε επιφάνεια μόλις ενός εκατοστού χαρτογράφησαν την Κρήτη, σημειώνοντας με κουκκίδες τα μεγάλα θρησκευτικά κέντρα της. Συνειδητοποιώντας το αυτό, το πρώτο πράγμα που μου ήλθε στον νου ήταν οι ρήσεις του Ομήρου για τις πολλές πόλεις της Κρήτης και το Δαχτυλίδι του Μίνωα με τις 27 κουκκίδες για τα θρησκευτικά κέντρα της.

Πού καταλήγουμε; Στο ότι η συνύπαρξη του πλοίου και του νησιού είναι ένα πιθανό κλειδί στην αποκρυπτογράφηση του δίσκου. Η γειτνιάζουσα λέξη f W είναι πιθανόν να δηλώνει την άφιξη ή αναχώρηση πλοίων από το νησί. Κάπως έτσι θα γίνουμε και εμείς τώρα “αναχωρητές” για την οριστική αποκρυπτογράφηση αυτού του μέγιστου γρίφου!». 

a.kafantaris@gmail.com 

Με τη φαντασία ελεύθερη

Το πλεονέκτημα που έχουν οι τρίτοι παρατηρητές όπως εσείς και εγώ- απέναντι στους προσηλωμένους ερευνητές είναι ότι έχουν την ελευθεριότητα να μαγειρεύουν στη σκέψη τους στοιχεία φαινομενικά ασύνδετα, με απόσταση ασφαλείας από την επιστημονική απόρριψη. Έτσι, και ενώ θα περιμένω με αγωνία το τι θα βγάλει η επιστημονική έρευνα, δεν δίστασα να συνδυάσω πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα με τα όσα ειπώθηκαν παραπάνω.

Αφετηρία μου ήταν η παραδοχή ότι έχουμε να κάνουμε με γραφή ενός λαού που κυριαρχούσε στο Αιγαίο ακόμη και πριν από τον Μίνωα. Έπειτα, πρόσεξα τη σύμπτωση μεταξύ των γλωσσών που κατά καιρούς είχαν διεκδικήσει τη γραφή του δίσκου και θυμήθηκα την έκταση της θαλασσοκρατορίας των Μινωιτών. Είναι απίθανο η αρχαία εκείνη γλώσσα να είχε επηρεάσει δραστικά τη διαμόρφωση των γλωσσών σε εκείνους τους τόπους;

Την εικασία μου δυνάμωσε στη συνέχεια η ανάγνωση της εισήγησης που έκανε στο πρόσφατο συνέδριο του Αϊζενμπεργκ, ο Γεωργιανός Γκία Κβασιλάβα (Gia Κvashilava): Εκκινώντας από την προ δεκαετίας έρευνα του γερμανού καθηγητή Χέρμαν Τσέμπις (Ηermann Ζebisch) για τις «πελασγικές γλώσσες» και τη σχέση αυτών με τα σύγχρονα γεωργιανά, χρησιμοποίησε τον υπολογιστή του για μια συγκριτική ανάλυση της Γραμμικής Α με τα αρχαία κολχικά. Κατέληξε ότι όχι μόνο το κείμενο είναι κολχικό, αλλά και ότι το έφεραν στην Κρήτη οι ιερείς τους- οι Cyrbis ή... Κορύβαντες- που σχετίζονταν με τους Καβείρους της Λήμνου και της Σαμοθράκης. Τη γλώσσα αυτή μιλούσαν και η σύζυγος του Μίνωα Πασιφάη από την Κολχίδα, όπως βέβαια και ο βασιλιάς Αιήτης της Κολχίδας και η κόρη του Μήδεια, αλλά και η μάγισσα Κίρκη της Οδύσσειας...

Έπειτα διάβασα τη μοναδική ερμηνεία ότι ο δίσκος περιγράφει την ιστορία του Θησέα και των Αργοναυτών από την Κλερ Γουάτσον (Claire Grace Watson): Έδειχνε το πώς η συνένωση με γραμμές των όμοιων συμβόλων πάνω στον δίσκο έδιναν την απεικόνιση των γνωστότερων αστερισμών. Και τότε θυμήθηκα τι συνέδεε τον Δίσκο της Φαιστού με τους υπερδουνάβιους Θράκες που ανέφερε ο Φοκουνό: Το 2002 βρέθηκε στη Νebra της Σαξονίας ένας χάλκινος δίσκος διαμέτρου 30 εκατοστών με χρυσές αστρολογικές παραστάσεις ηλικίας 3.600 ετών. Το πολύ ενδιαφέρον είναι ότι επάνω σε αυτό το αστρικό ημερολόγιο γίνεται η αναπαράσταση των Πλειάδων με επτά κουκκίδες, με τρόπο όμοιο με αυτόν που συναντούμε και σε ένα από τα σύμβολα του Δίσκου της Φαιστού! Όπως αποφάνθηκαν οι αναλύσεις φωταύγειας με ακτίνες Χ, ο χαλκός προερχόταν από την Αυστρία, ο χρυσός από τα Καρπάθια και η τεχνική κατεργασίας από... τους Μυκηναίους. Κατόπιν αυτών, αφήστε τη φαντασία σας να καλπάσει. Βάσει ενδείξεων και ελλείψει- ακόμη- επιστημονικών αποδείξεων, οι Κρητικοί δικαιούνται να ονειρεύονται πώς ήταν κάποτε, όταν ήταν... πλανητάρχες! 

http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=33&artId=251116

Πηγή: Νέο Αντίβαρο και εφημερίδα "ΤΟ ΒΗΜΑ"

(σημ. kgrek. Για το θέμα του Δίσκου της Φαιστού θα επανέλθουμε και με νεώτερες πληροφορίες)

The Phaistos disk

Phaistos disk was found in 1908 at the ruins of the earlier Minoan palace of Phaistos in Crete (Greece). It is dated to 1700 BC, approximately. It was made of clay, its average diameter is 16 cm, and it is 2.1 cm thick. Its mysterious inscription constitute 241 symbols, 122 on side A and 119 on side B, in spiral order. The 45 different symbols were actually printed on the clay and then the disk was fire-hardened. For that the Phaistos disk constitutes the most ancient piece of typography.

Numberless attempts have been made so far to decipher the Phaistos disk, using the most diverse methods of study, leading to the most diverge conclusions about the purpose, the contents of its inscription and its creators.

http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%AF%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A6%CE%B1%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%8D

Καραμανλήδες και καραμανλήδικη γραφή

 

Το παράδοξο των Καραμανλήδων

 

Στις μέρες μας δεν υπάρχουν Έλληνες Καραμανλήδες, ούτε η γραφή τους. Όμως το πέρασμά τους από τον ελλαδικό χώρο μας θυμίζουν τα επώνυμα: Καραμάνος, Καραμανλάκης, Καραμανόγλου,  Καραμανλής κ.ά. Η υπόθεση των Καραμανλήδων από την Καπποδοκία στέκει ως αγκάθι στη μνήμη μας και  μας βάζει μικρές και δύσκολες ερωτήσεις που ζητούν απάντηση, όπως:

“Μπορείς να είσαι Έλληνας, δίχως να μιλάς Ελληνικά;”

“ Ποιος είναι ο ρόλος της Εκκλησίας στη διατήρηση του Έθνους;” και άλλα πολλά.

Πριν βιαστείτε να απαντήσετε, ας γνωρίσουμε καλύτερα την υπόθεση των Καραμανλήδων από την Καραμανία.

 

Που βρίσκεται η Καραμανία;

 

 

Η Καραμανία  είναι περιοχή της Νοτιοανατολικής Μ. Ασίας και περιλαμβάνει τμήματα της Λυκαονίας, Μεγάλης Φρυγίας Παμφυλίας, Ισαυρίας, Καππαδοκίας, Κιλικίας. Μεταξύ των σημαντικών πόλεων του εμιράτου ήταν: τo Ακ-Σαράι , το Ακ-Σεχίρ ,το Ερεγλί, και το Ερμενίκ.

 

Ονομάστηκε έτσι από το όνομα του Καραμάν Μπέη / Mehmet Bey Karamanoglu (محمد بی کارامان اقلو), o οποίος  ίδρυσε το εμιράτο γύρω στα 1256.

 

Η λέξη Καραμάν (ή Καχραμάν) σημαίνει «ο ήρωας»,  «το πρωτοπαλίκαρο», και είναι κοινή στην Τουρκική, στα Περσικά (Φαρσί), και στα Αρμένικα, καθώς και σ΄ όλες τις περιοχές που έχουν τις παραλλαγές  Φαρσί όπως: Αφγανιστάν, Πακιστάν, και τη περιοχή Punjab της Ινδίας. Στα Περσικά ιστορικά κείμενα, η λέξη “Καραμάν” ή “Kahraman” είναι γραμμένη ως “Qahraman” (το “Q” προφέρεται “Γ”)

 

Το όνομα Καραμανλή  προσδιορίζει τον άνθρωπο ή την οικογένεια που κατάγεται από το Καραμάν (η Τούρκικη κατάληξη «-λή»  δηλώνει την προέλευση/καταγωγή, π.χ. Ankarali : ο καταγόμενος από την Άγκυρα).  Η Δυναστεία των Καραμανιδών, Τουρκομάνοι της Μ. Ασίας, εναντιώθηκε στους Οθωμανούς, αλλά, τελικά, υποτάχθηκε  το 1467. Μεγάλος ηγεμόνας της Καραμανίας ήταν ο Καραμάν Ογλού Αλαντίν (1381- 1390), ο οποίος συνελήφθη στη μάχη του Ακ-Σάι και θανατώθηκε ύστερα από διαταγή του Τιμούρ-Τας Πασά.

 

Οι κάτοικοι του εμιράτου ονομάστηκαν «Καραμανλήδες», χωρίς διάκριση γλώσσας, φυλής ή θρησκείας. 

 

Οι μετακινήσεις των Καραμανλήδων

 

 

Μετά τις αναγκαστικές μετατοπίσεις και την ίδρυση της αποικίας των Τουρκόφωνων στην καρδιά της οθωμανικής πρωτεύουσας, συνεχίστηκε αυτόματα πλέον η διαρροή του μικρασιατικού πληθυσμού προς τα παραλιακά κέντρα της Μικράς Ασίας και μάλιστα προς τη Κωνσταντινούπολη. Τα αίτια της διαρροής αυτής ήταν καθαρά οικονομικά και είχαν στενή σχέση με το έδαφος της Καππαδοκίας, αλλά και με την εμπορική κίνηση.

 

Το περισσότερο μέρος του μικρασιατικού εδάφους αποτελείται από πέτρα και άμμο. Ακόμη και στις πιο ανεπτυγμένες περιοχές όπως η Νεάπολη, το Προκόπιο, το Φερτέκι, τα Τύανα αντιμετωπίζουν προβλήματα. Εδώ το σιτάρι, το κριθάρι, τα σταφύλια, τα οπωρικά έπρεπε να καταναλώνονται στις τοπικές αγορές επειδή δεν υπήρχαν τα μέσα μεταφοράς. Έτσι ο,τι δεν απορροφούσε η ντόπια αγορά σάπιζε στις αποθήκες και, συνεπώς, οι Καραμανλήδες ήταν αναγκασμένοι να μεταναστεύσουν στα εμπορικά παραλιακά κέντρα: Αδάνα, Μερσίνα, Σμύρνη, Κωνσταντινούπολη.

 

Εξαιτίας αυτής της γεωγραφικής πραγματικότητας, ακολουθώντας τα δικά τους εμπορικά συμφέροντα, προσπαθώντας να πουλήσουν τα προϊόντα τους μερικοί από τους Καραμανλήδες θα αναγκαστούν να κυκλοφορήσουν και πέρα από την Κωνσταντινούπολη, σε όλη τη Βαλκανική Χερσόνησο. Στο πλαίσιο αυτό μπορούμε να διαπιστώσουμε την παρουσία των κατοίκων των Τυάνων στην Οδησσό και στην Πετρούπολη.

 

Ποιοι ήταν οι  Έλληνες Καραμανλήδες

 

 

Με τον όρο Καραμανλής και, συνηθέστερα, στον πληθυντικό: Καραμανλήδες, προσδιορίζονται οι Έλληνες κάτοικοι της Καραμανίας, οι οποίοι είχαν μία παγκόσμια ιδιαιτερότητα: ήταν  Έλληνες, Χριστιανοί Ορθόδοξοι,  μίλαγαν Τούρκικα και έγραφαν την Τούρκικη γλώσσα με ελληνικά γράμματα (Καραμανλική γραφή). Παρόλο που υπέστησαν μεγάλη πίεση για να εξισλαμιστούν, απαγορεύτηκε η ελληνική γλώσσα, επιβλήθηκε η Τούρκικη, όμως με πείσμα και αυταπάρνηση παρέμειναν Χριστιανοί Ορθόδοξοι, αν και έχασαν την ελληνική γλώσσα. Έπειτα από την υπογραφή της συνθήκης της Λοζάνης (1923) μεταφέρθηκαν, στην Ελλάδα ,  κυρίως σε περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης, αν και ελάχιστοι είχαν έρθει, πριν από την Μικρασιατική καταστροφή.

 

Από αυτούς τους Τουρκόφωνους Έλληνες έχουμε πολλά επώνυμα στη Νέα Ελληνική, όπως: Καραμάνος, Καραμανλάκης, Καραμανόγλου,  Καραμανλής κ.ά.

 

Καραμανλήδικη γραφή

 

 

Η επαφή με τους Τούρκους κατακτητές, οι δυσκολίες που παρουσιάζει η χρήση του οθωμανικού αλφάβητου καθώς και η επιμονή στην διατήρηση των οικείων άξιων θα έχουν ως αποτέλεσμα για την καραμανλήδικη κοινότητα τη χρήση στην τουρκική γλώσσα ειδικού τύπου γραφής προσαρμοσμένης στις ανάγκες της. Εμφανίζεται έτσι η καραμανλήδικη γραφή, η γραφή δηλαδή στην τουρκική γλώσσα αλλά με ελληνικούς χαρακτήρες.

 

Η χρήση του ελληνικού αλφάβητου για τη γραφή της τούρκικης γλώσσα προκλήθηκε αναμφίβολα από κάποια ανάγκη, την ανάγκη, προφανώς, των Τουρκόφωνων Ορθοδόξων της Μικράς Ασίας να επικοινωνήσουν, να καλλιεργηθούν και να εκφραστούν. Αυτή η γραφή ήταν η γραπτή απόδοση της «καραμανλήδικης διαλέκτου» (karamanli ağzı). Κείμενα γραμμένα μ’ αυτόν τον τρόπο γραφής ονομάστηκαν καραμανλήδικα κείμενα έτσι όπως το σύνολο της καραμανλήδικης βιβλιοπαραγωγής είναι γνωστό ως «Καραμανλήδικα».

 

Το Πατριαρχείο, στην Κωνσταντινούπολη, αναγκάστηκε να μεταφράσει τα εκκλησιαστικά έγγραφα στα τούρκικα αλλά με ελληνικούς χαρακτήρες για τους κατοίκους από την ενορία της εκκλησίας του Αγίου Κωνσταντίνου της «Καραμανίας». Σταδιακά με αυτό το τρόπο γραφής αρχίζουν να εκτυπώνονται βιβλία, στην αρχή εκκλησιαστικά και κατόπιν μη θρησκευτικά, για τη χρήση των ίδιων Καραμανλήδων.

 

 

Για αυτούς του Τουρκόφωνους Έλληνες τυπώθηκαν αρκετά βιβλία στην Καραμανλήδικη (ή Κραμανλιδικη ή Καραμανλήδειο) γραφή. Η πρώτη πάντως επίσημη εμφάνιση της γραφής αυτής ήταν το 1713 και  διατηρήθηκε επί δύο αιώνες. Ο Σουλτάνος την αναγνώρισε ως επίσημη γραφή της Οθωμανικής Αυτοκρατορία δίνοντας την έγκριση (Ι. Χλωρό,1934) συγγραφής τουρκοελληνικού λεξικού.

 

Μέλη της καραμανλήδικης κοινότητας διεξάγοντας διάφορες εμπορικές δραστηριότητες αναγκάστηκαν να κυκλοφορούν σε όλη την έκταση της οθωμανικής αυτοκρατορίας ακόμα και έξω από τα σύνορα της. Για να γράφουν, σε όλο αυτό το διάστημα συνέχισαν να χρησιμοποιούν το ίδιο τρόπο για να αποδίδουν τους ήχους της τούρκικης γλώσσας με την χρήση των ελληνικών χαρακτήρων. Η χρήση αυτού του τρόπου γραφής και στην εμπορική αλληλογραφία εξασφάλιζε, γιατί όχι, και το απόρρητο των πληροφοριών. 

 

Στις αρχές του 20ου αιώνα η ανάγκη γνώσεων για την ορθή χρησιμοποίηση αυτής της γραφής στις εμπορικές δραστηριότητες επέβαλε την εκτύπωση στα καραμανλήδικα ενός εγχειριδίου εμπορικής πρακτικής και θεωρίας.

 

Από έρευνα στα Εθνικά Αρχεία της Ρουμανίας βρέθηκαν 140 περίπου καραμανλήδικα έγγραφα. Απ’ αυτά 93 βρισκόντουσαν στο παράρτημα των Εθνικών Αρχείων του Γαλατσίου, και τα υπόλοιπα στο Βουκουρέστι.

 

Είναι απαραίτητο να διευκρινίσουμε ότι το περιεχόμενο των εν λόγω καραμανλήδικων εγγράφων ολοκληρώνει ουσιαστικά την ίδια αρχειακή συλλογή περιλαμβάνοντας την αλληλογραφία και δυο Τουρκόφωνων Ορθόδοξων εμπόρων.

 

Η σημασία των καραμανλήδικων εγγράφων έγκειται στο γεγονός ότι αυτά τα έγγραφα γράφτηκαν από διάφορα πρόσωπα και αντανακλούν με καλύτερο τρόπο τα ιδιαίτερα φιλολογικά και γλωσσολογικά στοιχεία της καραμανλήδικης γραφής των Ρουμανικών χωρών.

 

Η συλλογή των «Ελληνικών Εγγράφων» στα Εθνικά Αρχεία Γαλατσίου περιλαμβάνει 93 κείμενα με καραμανλήδικη γραφή που χρονολογούνται από το 1797 έως το 1822. Αν και δεν υπάρχουν πληροφορίες για την αρχική προέλευση αυτών των εγγράφων, αυτά βρίσκονταν το 1986 στην κατοχή της οικογένειας Καψάλη από το Βουκουρέστι. Μετέπειτα η οικογένεια Καψάλη θα τα δωρίσει στη βιβλιοθήκη «V. A. Urechia» στο Γαλάτσι η οποία με τη σειρά της το ίδιο έτος τα δώρισε στο παράρτημα Γαλατσίου των Εθνικών Αρχείων της Ρουμανίας.

 

 

Πέρα από τα 93 καραμανλήδικα έγγραφα, μη καταγεγραμμένα, η συλλογή «Ελληνικά Έγγραφα» του Γαλατσίου περιλαμβάνει και 167 έγγραφα στην ελληνική γλωσσά, ένα στα γερμανικά και ένα στα βουλγαρικά.

 

Όσον αφορά στα καραμανλήδικα έγγραφα της Διεύθυνσης Εθνικών Ιστορικών Αρχείων του Βουκουρεστίου αυτά αποτελούν συστατικό μέρος της συλλογής «Ιστορικών Εγγράφων» και 47 κείμενα στην καραμανλήδικη μορφή της περιόδου 1810-1850.  

 

Οι δυο αρχειακές συλλογές που προαναφέραμε συμπεριλαμβάνουν, υπό την άποψη του περιεχομένου τους την αλληλογραφία των δυο Τουρκόφωνων Ορθόδοξων από τις Ρουμανικές Χώρες. Τα κεντρικά πρόσωπα αυτής της καραμανλήδικης αλληλογραφίας είναι οι αδελφοί Παναγιώτης Εγγουρλού, ο Δημήτριος και ο Κυρητζής. Ενδιαφέρον είναι το ότι το όνομα Εγγουρλού (Engürlü, Ankaralı) το συναντάμε και ανάμεσα στους Καραμανλήδες της Μικράς Ασίας, ως ένδειξη της καταγωγής τους από την Άγκυρα (Ankara).

 

Θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι στο σύνολο των εγγράφων που αποτελούν την εμπορική αλληλογραφία του Κυρήτζη και Δημήτριο Παναγιώτη Εγγουρλού ανάμεσα στα γράμματα που απευθύνεται ο ένας προς τον άλλον δεν υπάρχει κανένα στην ελληνική γλώσσα και μόνο στα καραμανλήδικα. Αν λάβουμε υπόψη ότι περιπτώσεις αλληλογραφίας σε καραμανλήδικη γραφή συναντάμε συχνά ανάμεσα στους Καραμανλήδες έμπορους της Μικρας Ασίας τότε μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Κυρήτζης και ο Δημήτριος Παναγιώτης Εγγουρλού ήταν απόγονοι των Τουρκόφωνων Ορθόδοξων της Μικρας Ασίας που στην αρχή του 19ου ανέπτυξαν διεθνείς εμπορικές δραστηριότητες στις Ρουμανικές Χώρες.

 

Για την ιστορία το πρώτο γνωστό καραμανλήδικο κείμενο ανάγεται στα μέσα του 15ου αιώνα, ενώ το πρώτο έντυπο στο 1718. Τα παλαιότερα καραμανλήδικα κείμενα ήταν θρησκευτικού περιεχομένου ενώ από το τέλος του 18ου αι. τυπώνονται και κείμενα ιστορικά, γεωγραφικά, διδακτικά κ.ά. Το τελευταίο έντυπο τυπώθηκε το 1921. Αυτά τυπώνονταν σε τυπογραφεία της Κωνσταντινούπολης, Αθηνών, Βενετίας, Σμύρνης κ.ά. Πολύ σημαντικό ρόλο στη διάδοση της καραμανλήδικης γραφής έπαιξε ο Ευαγγελινός Μισαηλίδης ο οποίος το 1851 άρχισε να εκδίδει στην Κωνσταντινούπολη την εφημερίδα Ανατολή σε καραμανλήδικη γραφή.

 

Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ

 

 

Τα τελευταίους μήνες πολλοί Τούρκοι δημοσιογράφοι έρχονταν στην Ελλάδα και προσπαθούσαν να εξερευνήσουν τα οθωμανικά ίχνη και τα οθωμανικά μνημεία.

 

Ένα από τα αντικείμενα έρευνας όλων αυτών, ήταν και ορισμένες ομάδες Ελλήνων που προέρχονται από την Μικρά Ασία.

 

Μια από αυτές τις ομάδες, η πιο σημαντική για τους Τούρκους, είναι οι γνωστοί Καραμανλήδες. Το τουρκικό ενδιαφέρων για τους Καραμανλήδες είναι παλιό αλλά τώρα με την νεοοθωμανική επεκτατική πολιτική της Τουρκίας αποκτά ξεχωριστή διάσταση.

 

Συνέπεια αυτού είναι ότι το θέμα των Καραμανλήδων επιχειρούν πλέον να εκμεταλλευτούν οι Τούρκοι, υποστηρίζοντας -αντίθετα- πως αυτοί είναι Τούρκοι (προσέξτε ότι δεν ασπάζονται την άποψη ότι είναι απλώς τουρκόφωνοι) που ασπάστηκαν την Ορθοδοξία.

 

Το τουρκικό ενδιαφέρων για τους Καραμανλήδες είναι παλιό αλλά τώρα με την νεοοθωμανική επεκτατική πολιτική της Τουρκίας αποκτά ξεχωριστή διάσταση.

 

Ας δούμε τι λέει και πως ορίζει του Καραμανλήδες ο τελειόφοιτος ερευνητής της σχολής κοινωνιολογίας και ανθρωπολογίας του πανεπιστημίου Χατζέτεπε της Κωνσταντινούπολης, Αχμέτ Αρσλάν, που τα τελευταία χρόνια έχει αναπτύξει ιδιαίτερες σχέσεις με τους διαβιούντες στην Ελλάδα Καραμανλήδες : 

 

«Οι Καραμανλήδες ζούσαν μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών στην περιοχή της Οθωμανικής Καππαδοκίας. Ακόμα και σήμερα στην περιοχή του Γκέλβερι, βλέπεις επιγραφές με το ελληνικό αλφάβητο αλλά στην τουρκική γλώσσα.

 

Οι κάτοικοι αυτοί κρίθηκαν σαν ανταλλάξιμοι χαρακτηρισθέντες σαν Ρωμιοί. Γιατί όμως χαρακτηρίστηκαν Ρωμιοί αφού μιλούσαν τα τουρκικά σαν μητρική τους γλώσσα από αιώνες ;

 

Οι Καραμανλήδες ήταν Τούρκοι που είχαν παραμείνει χριστιανοί ορθόδοξοι και έτσι όταν έγινε η ανταλλαγή των πληθυσμών στάλθηκαν στην Ελλάδα σαν ανταλλάξιμοι. Αλλά παρ’ όλα τα χρόνια που πέρασαν από τότε, δεν έχουν ξεχάσει την πατρίδα τους και συχνά ξαναέρχονται να προσκυνήσουν τα πατρικά τους χώματα. Οι Καραμανλήδες ήταν ανέκαθεν Τούρκοι, αλλά είχαν παραμείνει χριστιανοί και έτσι ανταλλάχθηκαν το 1924 σαν Ρωμιοί». 

 

 

«Με την συνθήκη της Λοζάννης», συνεχίζει ο Τούρκος ερευνητής των Καραμανλήδων που τους εμφανίζει σαν μια ξεχωριστή μειονοτική ομάδα στην Ελλάδα με τούρκική προέλευση, «αποφασίστηκε η βίαιη εκδίωξη των Τούρκων παλαιών κατοίκων της Μακεδονίας από την Ελλάδα. Το ίδιο έγινε για τους κατοίκους του Άκσαραϊ που δεν ήξεραν λέξη ελληνικά, μόνο και μόνο επειδή είχαν χριστιανικό θρήσκευμα….»

 

Να παραθέσουν τις χαρακτηριστικούς διάλογους που έχει ο Τούρκος ερευνητής με τους Καραμανλήδες επισκέπτες της πατρώας του γης όπως τους παρουσίασε η εφημερίδα Χουριέτ : «Εμείς ήμασταν επί αιώνες κάτοικοι της Καππαδοκίας. Το όνομα Καραμανλήδες επικράτησε στη περιοχή της Καππαδοκίας την περίοδο από το 1400-1615. Εμείς ζούσαμε με ειρήνη και αδελφοσύνη με τους μουσουλμάνους της Καππαδοκίας. Στην Καππαδοκία μιλούσαν πολλοί λίγοι ελληνικά όπως και σουριανικά. Μετά από τόσα χρόνια έχουμε έρθει ξανά στα εδάφη των παππούδων μας». 

 

Πιο περιγραφική είναι η μια άλλη μαρτυρία : «Είχαν έρθει Τούρκοι στρατιώτες και είχαν πιάσει τον πατέρα μου. Αυτός φοβήθηκε ότι θα του παίρνανε τα λεφτά του και τα έχει κρυμμένα στο παντελόνι του. Άρχισε να κλαίει μόλις του είδε. Οι Τούρκοι τον είπαν γιατί κλαις δεν θα σε πειράξουμε. Μας πήραν οι στρατιώτες και μας πήγαν μέχρι το Αφιόν Καραχισάρ. Από εκεί ήρθαν ο Έλληνες και μας έφεραν στην Ελλάδα», και καταλήγει πως κάθε χρόνο οι Καραμανλήδες οργανώνουν εκδρομές για την αγαπημένη τους πατρίδα την οποία δεν έχουν ξεχάσει ποτέ.

 

Ο Αρσλάν Τεκίν μαζί με τον δημοσιογράφο Φεράμιζ Γκιοκντεμίρ ήρθαν στην Ελλάδα και έκαναν περιοδείες σε περιοχές της όπου υπάρχουν Καραμανλήδες. Μια τέτοια περιοχή είναι και η Λάρισα όπου υπάρχει ένα πολιτιστικό κέντρο των Καραμανλήδων.

 

Στην Λάρισα υπάρχουν και Κωνσταντινουπολίτες ενώ στο ρεπορτάζ των Τούρκων τονίστηκε πως ο πρώην δήμαρχος της Λάρισας, κ Καφές, είχε πρωτοστατήσει στην αδελφοποίηση της Λάρισας με τις πόλεις Νίγδη και Ουργκιούπ της Καππαδοκίας που είναι και οι πραγματικές πατρίδες των Καραμανλήδων.

 

Υπάρχει στην Λάρισα και μια εκκλησία αυτή της Αγίας τριάδας όπως περιγράφουν οι Τούρκοι δημοσιογράφοι  στην οποία συγκεντρώνονται οι Καραμανλήδες της περιοχής που είναι Τούρκοι (!!!!), αλλά κάπου στην ιστορία… βρέθηκαν να είναι χριστιανοί χωρίς να μας αιτιολογούν ιστορικά πως έγινε αυτό!!!

 

Το θέμα είναι πολύ μεγάλο και οι Τούρκοι προσπαθούν να εκμεταλλευτούν συναισθηματικά τους καραμανλήδικης καταγωγής για να επιτύχουν κάποιους προσεταιρισμούς που θα τους αποφέρουν πολιτικά οφέλη, αν και το ελληνικό φρόνημα και η ελληνορθόδοξη συνείδηση των Καραμανλήδων είναι κάτι παραπάνω από δεδομένη.

 

Στα πλαίσια αυτά είναι φανερές οι προσπάθειες να δημιουργηθεί μια καινούργια «τουρκική» μειονότητα μέσα στην Ελλάδα που θα χρησιμέψει σαν όργανο νεοοθωμανικής προπαγάνδας.

 

 

Πάντως όπως αναφέρεται και στην Wikipedia oι Καραμανλήδες ήταν είτε Χριστιανοί ορθόδοξοι που μιλούσαν την τουρκική γλώσσα, είτε -σπανιότερα- Τουρκόφωνοι μουσουλμάνοι που εκχριστιανίστηκαν. Κατά τον Αλέξανδρο Ελλάδιο (18ος αι.) ήταν Έλληνες που εκτουρκίστηκαν. Έπειτα από την υπογραφή της συνθήκης της Λωζάνης (1923) μεταφέρθηκαν κατά την ανταλλαγή πληθυσμών στην Ελλάδα και κυρίως σε περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης. Λίγοι παρέμειναν στην Τουρκία.

 

Το 2011 ο Κωνσταντινουπολίτης ερευνητής και αρχιτέκτονας Βασίλειος Δαφνοπατίδης ξεκίνησε τη συστηματική μελέτη της καραμανλίδικης βιβλιογραφίας. Σε συνέντευξη που παραχώρησε στο pontos-news.gr με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Καραμανλίδικη Βιβλιογραφία 1718-1929 είχε εξηγήσει ότι όντως οι μουσουλμάνοι θεωρούν ότι οι Καραμανλήδες ήταν Τούρκοι.

 

«Δυστυχώς, όμως, και κάποιοι Έλληνες παίζουμε το παιχνίδι τους. Γι’ αυτό δεν τους δίνουμε και ταυτότητα. Και λέμε μόνο ότι είναι χριστιανοί ορθόδοξοι. Φίλοι μου Καραμανλήδες μού τονίζουν ότι οι πατεράδες και οι παππούδες τους το βροντοφώναζαν ότι ένιωθαν Έλληνες. Εγώ γιατί να μην το δεχθώ αυτό; Γιατί δηλαδή δεν ήταν Έλληνες; Επειδή δεν μιλούσαν ελληνικά; Οι συγκυρίες και οι καταστάσεις τούς ανάγκασαν να μιλούν την τουρκική», ανέφερε χαρακτηριστικά.

 

Ο ίδιος άλλωστε κατά την παρουσίαση του βιβλίου του είχε δηλώσει μετά βεβαιότητας ότι «οι Καραμανλήδες είναι ακραιφνείς Έλληνες». Ο χριστιανικός αυτός πληθυσμός της Μικράς Ασίας, εξηγεί, ζούσε στην Καραμανία (περιοχή που περιλαμβάνει τμήματα της Λυκαονίας, της Μεγάλης Φρυγίας, της Παμφυλίας, της Ισαυρίας, της Καππαδοκίας, της Κιλικίας), όπου αναπτύχθηκε μια παράξενη γλωσσική ιδιομορφία: η ομιλία στα τουρκικά αλλά η γραφή με ελληνικούς χαρακτήρες!

 

Οι πτυχές πάντως γύρω από το θέμα των Καραμανλήδων είναι πολλές και ενδιαφέρουσες. Στο παραπάνω κομμάτι κάναμε απλώς μια γενική αναφορά και μόνο. Θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον οι αναγνώστες του κειμένου να αναζητήσουν και άλλες πληροφορίες

 

ΠΗΓΕΣ :

 http://ellinilatris.blogspot.gr

http://www.24grammata.com

http://www.perfectreader.net/ιστορια-το-παράδοξο-των-καραμανλήδων/

http://ellinilatris.blogspot.com/2015/03/blog-post_33.htm

https://el.wikipedia.org/wiki/Καραμανλήδες

http://www.pontos-news.gr/article/163094/i-sabah-thymithike-oti-oi-karamanlides-einai-toyrkoi-poia-einai-i-istoriki-alitheia

Του Κουτρούλη ο γάμος και άλλα σχετικά.

 

Του Κουτρούλη ο γάμος και πως προήλθαν οι σχετικές φράσεις:

 

 

"Του Κουτρούλη το πανηγύρι", "Του Κουτρούλη ο γάμος",  "Θα σε συγυρίσω"

 

Στα χρόνια του Βυζαντίου, στην Πόλη, όταν κάποιος έπεφτε σε σοβαρό παράπτωμα τον διαπόμπευαν. Η διαπόμπευση συνίστατο καταρχάς στον να του κουρέψουν την κούτρα, δηλαδή το κεφάλι (τον έκαναν δηλαδή "κουτρούλη" ) και στη συνέχεια να τον περιφέρουν έτσι κουρεμένο στους δρόμους και τις πλατείες της Κωνσταντινούπολης.

 

Απ' όπου και αν περνούσε ο «αμαρτήσας» γινόταν πραγματικό πανδαιμόνιο. Το τι λεμόνια και άλλα σάπια φρούτα του πετούσαν δεν περιγράφεται. Αλλά δεν αρκούσε αυτό γιατί, στον δυστυχή αυτόν άνθρωπο, του κρεμούσαν και κουδούνια και από όπου περνούσε χτυπούσαν τις καμπάνες για να τον υποδεχτούν.

 

Υπήρχε ακόμη και η συνήθεια, ενώ τον περιέφεραν, να χορεύουν γύρω του κρατώντας μαντίλια και δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα ανάλογη με εκείνη του πανηγυριού ή του γάμου. Έτσι σήμερα, όταν πρόκειται για μεγάλη οχλοβοή και φασαρία λέμε ότι έγινε "του Κουτρούλη το πανηγύρι" ή "του Κουτρούλη ο γάμος".

 

Η πιο πάνω περιγραφή της "περιαγωγής του αμαρτήσαντος" λεγόταν συγύρισμα και από τη λέξη αυτή βγήκε και η φράση "θα σε συγυρίσω". Σε μερικά μάλιστα μέρη της Θράκης "συγυρισμένη" λέγεται η άτιμη γυναίκα ενώ η απειλή: "έννοια σου και θα σε συγυρίσω" έχει την αρχή της από τη διαπόμπευση αυτή.

 

Ο καβαλλάριος [ιππότης] κυρ Ιωάννης ο Κουτρούλης στη Μεθώνη

 

 

Ακούω τη θάλασσα. Τρώει τα πέτρινα τείχη αργά, ηδονικά σχεδόν. Κάθομαι στις επάλξεις της θαλασσινής πύλης του κάστρου της Μεθώνης και θαυμάζω σιωπηλός πάνω από τα ήσυχα νερά τις εντυπωσιακές οχυρώσεις. Ένας ψαράς ζύγωσε με το βαρκάκι του και έψαχνε στα ρηχά για χταπόδια. Χαιρετηθήκαμε από μακριά. Και καθώς πλησίασε μου φώναξε γελώντας: «Πρόσεξε μη δεις τον Κουτρούλη εκεί μέσα...». 

 

Ποιoν Κουτρούλη; αναρωτήθηκα. Τον γνωστό με τον διάσημο γάμο; Με έφαγε η περιέργεια. Φώναξα τον καλό ψαρά και μέχρι να καπνίσει ένα τσιγάρο μου είπε την ιστορία του πιο διάσημου γάμου.

 

Ο Κουτρούλης ήταν ιππότης που έφτασε στην ενετοκρατούμενη Μεθώνη και εκείνα τα ωραία και ρομαντικά χρόνια ερωτεύτηκε την ωραία Μεθωναία Ασάνα. Όλα θα ήταν καλά αν η αγάπη του δεν ήταν ολίγον... παντρεμένη! Και ο γάμος φαινόταν όνειρο απατηλό για τον ερωτευμένο ιππότη Κουτρούλη, αφού βέβαια εκείνα τα ιπποτικά χρόνια τα διαζύγια δεν ήταν και το πιο εύκολο πράγμα του κόσμου.

 

Όμως ο έρωτας νικάει και βουνά! Στην περίπτωση του Κουτρούλη νίκησε τον χρόνο.. 

 

Ο καβαλλάριος [ιππότης] κυρ Ιωάννης ο Κουτρούλης, συγκατοίκησε με την Αθάνα που είχε φύγει από το συζυγικό σπίτι μετά από σκάνδαλο, όπως φαίνεται. Η μη νόμιμη αυτή συγκατοίκηση τράβηξε την προσοχή της εκκλησίας, η οποία αφόρισε τη γυναίκα.

 

Πέρασαν εν τω μεταξύ δεκαεφτά χρόνια, και ο Κουτρούλης, μη εννοώντας να απομακρυνθεί από τη γυναίκα, πάντοτε προσπαθούσε να του επιτραπεί να την παντρευτεί νόμιμα. Πόσο μεγάλο θα ήταν το σκάνδαλο, και επομένως πόσο γνωστό στη μικρή κοινωνία της Μεθώνης, ο καθένας το φαντάζεται. Ο νόμιμος και πρώτος σύζυγος που αντιδρούσε, για δεκαεφτά χρόνια βασάνιζε τον Κουτρούλη.

 

Τα πράγματα όμως μεταβλήθηκαν το Μάιο του 1394. Ο Πατριάρχης Αντώνιος ο Δ', στον οποίο η αφορισθείσα παρουσίασε διαζύγιο που είχε γίνει, επί του εν τω μεταξύ αποθανόντος επισκόπου Μεθώνης Καλογεννήτου, με το οποίο ο γάμος θεωρούνταν νομίμως διαλελυμένος, αναγνώρισε το δίκιο της και με γράμματά του και προς τον μητροπολίτη Μονεμβασίας και τον επίσκοπο Μεθώνης επέτρεψε την τέλεση του γάμου με τις ευχές της εκκλησίας υπό μία προϋπόθεση : να αποδεικνυόταν ότι ο Κουτρούλης δεν είχε καμιά ιδιαίτερη σχέση με τη γυναίκα, με την οποία συγκατοικούσε, για όσο αυτή ζούσε με τον πρώτο σύζυγό της. Τι αποδείχτηκε δεν ξέρουμε· φαίνεται όμως ότι η ανάκριση των ιεραρχών πιστοποίησε την αθωότητα του Κουτρούλη και έτσι ο γάμος έγινε.

 

Αν θα γίνει ή όχι ο γάμος, συζητιόταν για δεκαεφτά ολόκληρα χρόνια, και όταν επιτέλους έγινε, έγινε το ζήτημα της ημέρας. Στα στόματα των γυναικών και των περιέργων θα περιφερόταν αναμφίβολα η φράση "'Έγινε του Κουτρούλη ο γάμος", όπου όλη η σπουδαιότητα έπεφτε στο ρήμα "έγινε".

 

Κατά το γάμο ωστόσο, που μάλλον πανηγύρι ήταν, είναι φυσικό να έγινε έκτακτο και εξαιρετικό γλέντι, αφενός μεν σε πείσμα του πρώτου συζύγου, αφετέρου δε για ικανοποίηση του πολύπαθου και καταξοδεμένου δεύτερου συζύγου, ο οποίος δεν ήταν κάποιος άγνωστος, ήταν ο εξαιτίας των γεγονότων διαβόητος καβαλλάριος Ιωάννης Κουτρούλης.

 

Στη φράση κατόπιν "Έγινε του Κουτρούλη ο γάμος" τονιζόταν όχι πλέον η λέξη "έγινε", αλλά η γενική "του Κουτρούλη", η οποία έγινε συνώνυμη με το "θορυβωδώς" και η οποία είναι σήμερα η ιδιαίτερη λέξη όλης της φράσης. Όπως είπαμε, ο γάμος επιτράπηκε από τον Πατριάρχη το Μάιο του 1394, τίποτα δεν μας εμποδίζει να παραδεχτούμε ότι ο ανυπόμονος Κουτρούλης παντρεύτηκε την ίδια εποχή, και επομένως όταν άρχιζε ο ΙΕ' αιώνας ήταν παροιμιώδες το ότι "Έγινε του Κουτρούλη ο γάμος".

 

Προσπαθώ να φανταστώ πώς ήταν εδώ τα χρόνια του Κουτρούλη (στην πρώτη Ενετοκρατία, δηλαδή την περίοδο 13ος - 14ος αιώνας), όταν η Μεθώνη ήταν γεμάτη καράβια για όλους τους προορισμούς της Μεσογείου! Ένα τέτοιο καράβι έφερε και εδώ τον ιππότη και άλλαξε όλη του η ζωή! Τι ρομαντικές εποχές όμως... «Ποιος θα περίμενε 14 χρόνια για μια γυναίκα σήμερα;» αναρωτήθηκα. Κανείς δεν μου απάντησε. Μόνο η θάλασσα ακουγόταν στην ερημιά...

 

Την Καθαρά Δευτέρα στην παραλία της Μεθώνης και στα στενά της πόλης αναβιώνει του Κουτρούλη ο Γάμος, ένα αποκριάτικο δρώμενο με ξέφρενο γλέντι και τρελό κέφι.

 

O ΓΑΜΟΣ ΤΟΥ ΚΟΥΤΡΟΥΛΗ 2005 

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ 

STUDIO ΚΑΛΑΜΑΤΑ

 

 

 

 

ΘΕΑΤΡΟ

 

 

Αλέξανδρου Ρίζου-Ραγκαβή «Του Κουτρούλη ο γάμος».

 

Το έργο «Του Κουτρούλη ο γάμος», γράφτηκε στα 1843, αμέσως μετά το «μνημόνιο» με τους δανειστές εκείνης της εποχής και την επιβολή στη χώρα μας από τις Μεγάλες Δυνάμεις δυσβάστακτων όρων, που οδήγησαν στην εξέγερση της 3ης του Σεπτέμβρη.

Λόγιος, ποιητής, πεζογράφος, μεταφραστής και θεατρικός συγγραφέας ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, γόνος οικογένειας Φαναριωτών αξιωματούχων και γνήσιο πνευματικό τέκνο του ρομαντικού κινήματος στην μετεπαναστατική Ελλάδα του 19ου αιώνα, έγραψε την κωμωδία «Του Κουτρούλη ο γάμος» στα 1843, ενώ το έργο γνώρισε την έκδοση στα 1845. Είχε προηγηθεί στα 1831 η δημοσίευση του αφηγηματικού ποιήματος Δήμος κι Ελένη, καταστατικό έργο του ελληνικού Ρομαντισμού καθώς και η δημοσίευση ποιημάτων βυρωνικής -και όχι μόνο- τεχνοτροπίας. Το έτερο σημαντικό του έργο είναι το ιστορικό μυθιστόρημα Ο αυθέντης του Μορέως (1850), στα χνάρια του Walter Scott -πατριάρχη του ευρωπαϊκού ιστορικού μυθιστορήματος- και του έργου του Ιβανόης.

 

Ευρύτατης παιδείας και πολυγραφότατος λόγιος ο Ραγκαβής, ήταν ταυτόχρονα και δραστήριος πολιτικός που έζησε «από τα μέσα» τις ίντριγκες, τις ξένες επεμβάσεις, τους συμβιβασμούς και την με κάθε μέσο προσπάθεια για κατάκτηση και διατήρηση της εξουσίας από τα πρώτα κόμματα που εμφανίστηκαν μετά την Επανάσταση του 21 –κόμματα που δεν έκρυβαν την εξάρτησή τους από ξένα κέντρα, αντίθετα έφεραν με υπερηφάνεια τους τίτλους «Αγγλόφιλον», «Γαλλόφιλον» και «Ρωσόφιλον»!

 

Μέσα από την ξεκαρδιστική ιστορία του Κουτρούλη, του καλοκάγαθου ράφτη από την Σύρο, που για να τον δεχτεί για σύζυγό της η ωραία Ανθούσα θέτει ως όρο να γίνει… υπουργός, ο Ραγκαβής αποκαλύπτει με αξιοθαύμαστη τόλμη τις μεθόδους και τις πρακτικές που από τότε διέπουν το πολιτικό μας σύστημα: την εξασφάλιση ξένης υποστήριξης, την διαπλοκή, την εξαγορά συνειδήσεων, τις πελατειακές σχέσεις και την θυσία του δημοσίου στο ατομικό συμφέρον.

 

Και όλα αυτά διαδραματίζονται στο συμβολικό πλαίσιο του ξενοδοχείου «Η Ελλάς», όπου ο Ραγκαβής κατορθώνει να αναβιώσει και να ανανεώσει την φόρμα της Αριστοφανικής κωμωδίας, αξιοποιώντας όχι μόνο τον Χορό πολιτών – πελατών, αλλά και όλα τα δοκιμασμένα τεχνάσματα του είδους: την Παράβαση, τα Επεισόδια, τον Αγώνα, τον Υμέναιο και φυσικά τις κωμικές ανατροπές, το άφθονο γέλιο, τα τραγούδια και την πανηγυριώτικη διάθεση.

 

Η υπόθεση

 

Ο πάμπλουτος αλλά ταπεινής καταγωγής Εμμανουήλ Κουτρούλης, ράφτης από την Σύρα, καταφθάνει στην Αθήνα συνοδευόμενος από τον κατεργάρη υπηρέτη του Στροβίλη, αποφασισμένος να ζητήσει σε γάμο την πανέμορφη, φιλόδοξη και πολύ νεώτερη του Ανθούσα, κόρη του μεγαλοξενοδόχου και κοινωνικά ανερχόμενου κυρ-Σπύρου.

 

Η Ανθούσα που έχει, κρυφά από τον πατέρα της, δεσμό με τον νεαρό κομψευόμενο Ξανθούλη, θέλοντας να αποφύγει αυτόν τον αταίριαστο γάμο χωρίς να δυσαρεστήσει τον πατέρα της, θέτει έναν όρο που είναι αδύνατον να πραγματοποιηθεί: θα πάρει τον Κουτρούλη, μόνο αν αφήσει τη ραπτική και γίνει …Υπουργός.

 

Ο ερωτοχτυπημένος Κουτρούλης αρχίζει τότε, με τη βοήθεια του υπηρέτη του, να αγοράζει υποστηρικτές που θα του εξασφαλίσουν … «πρόθεσιν ψήφου». Ο ανταγωνισμός των τότε Μεγάλων Δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία), η προθυμία συναλλαγής ορισμένων εκδοτών, η ευκολία με την οποία διάφοροι κομματάρχες, αλλάζουν στρατόπεδο με αντάλλαγμα διάφορα οφίτσια, η ματαιοδοξία κάποιων καλλιτεχνών που σπεύδουν να υμνήσουν το νέο αστέρι της πολιτικής, οι εκβιασμοί, τα σκάνδαλα και φυσικά η ευπιστία του μέσου νεοέλληνα ψηφοφόρου, θα κάνουν το θαύμα τους και ο Κουτρούλης θα οδηγήσει την Ανθούσα νυφούλα στην εκκλησία. Όλα φαίνεται να πηγαίνουν καλά ώσπου να αποκαλυφθεί η απάτη και να επέμβει η δικαιοσύνη…

 

Στο τέλος, βέβαια, με την επέμβαση αυτή αποκαθίσταται η ηθική τάξη, ενώ εγγυητής για να μη φυλακιστεί ο Κουτρούλης μπαίνει ο παρ’ ολίγον πεθερός του, Σπύρος.

 

Στα επεισόδια διαπλέκονται η σάτιρα, η φάρσα αλλά και το τραγικό στοιχείο. Στην άψογη μορφικά κωμωδία του Ραγκαβή –εξ ου και οι αριστοφάνειες καταβολές- βλέπουμε το πλήθος να χειραγωγείται, ενώ η καυστική του σάτιρα θέτει στο στόχαστρο τη μεγαλομανία, την ελαφρότητα και την απληστία τόσο των γυναικών, μέσω της Ανθούσας, όσο και των αντρών, που συνιστούν την ανερχόμενη αστική τάξη, η οποία έχει αρχίσει να πλουτίζει με μέσα όχι πάντα θεμιτά, εις βάρος του λαού και, βέβαια, διχάζεται ανάμεσα στους πολιτικούς ταγούς που μπορούν να εξυπηρετήσουν με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο τα συμφέροντά της.

 

Του Κουτρούλη ο γάμος, λοιπόν, έμεινε παροιμιώδης για το χαμό και τα ευτράπελα που προκλήθηκαν άδοξα για ένα γάμο που δε δικαιώθηκε ποτέ. Όπως, επίσης, έκτοτε και μέχρι σήμερα ακόμα, ενάμιση αιώνα μετά, δεν έχουν δικαιωθεί τα ιδανικά για τα οποία κάποιοι άνθρωποι, στους εκάστοτε απελευθερωτικούς και αντιστασιακούς αγώνες της Ελλάδας, έχασαν τη ζωή τους, για να καπηλεύονται την ελευθερία που κατακτήθηκε με αίμα ξένες δυνάμεις, δήθεν προστασίας, προκειμένου να προασπίσουν τα συμφέροντά τους και τα προνόμια που τους παραχωρούν οι εγχώριοι προύχοντες, εις βάρος των μη προνομιούχων συμπατριωτών τους. Η ιστορία ίδια και απαράλλακτη στους άξονές της, «μιλάει» στο θεατή του σήμερα τη γλώσσα του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή, μόνο που στη ζωή η αποκατάσταση της ηθικής τάξης ακολουθεί πιο δύσβατους δρόμους από αυτούς που μεταχειρίζεται η θεατρική πράξη, προκειμένου να αποσυμφορήσει τους θεατές.

 

 

Πηγές:

[Φ. Κουκουλές, "Περί δύο παροιμιών", Β' Λαογραφία 2 (1910) σ. 554-556. Απόδοση Χαράλαμπος Γ. Κουτρούλης.Σημ.: Οι πληροφορίες του Κουκουλέ αντλούνται από δύο πατριαρχικά πιττάκια (επιστολές).]

http://www.teicrete.gr/users/kutrulis/Prosopika/koutroulis.htm

https://www.ntng.gr/default.aspx?lang=el-GR&page=36&newsid=1386

https://artic.gr/tou-koutrouli-o-gamos-kritiki-tis-parastasis/

https://boraeinai.blogspot.com/2009/01/blog-post_19.html

http://www.ethnos.gr/themata/arthro/o_koutroulis_sti_methoni-16798948/ (Κείμενο: Αντώνης Ιορδάνογλου/Φωτογραφίες: Βάλυ Βαϊμάκη)

http://boraeinai.blogspot.com/2016/05/blog-post_83.html