Λαζαροκάλαντα

                       Λαζαροκάλαντα στα σοκάκια των Μαλίων Κρήτης

 Λαζαροκάλαντα

Αναπαριστώντας το θάνατο και την ανάσταση στα ελληνικά έθιμα του Λαζάρου

της ΕΦΗΣ ΨΙΛΑΚΗ

Όσο περνούν τα χρόνια ακούγονται όλο και λιγότερο τα κάλαντα του Λαζάρου. Το έθιμο έχει αρχίσει να παραδίδεται στη λησμονιά και ίσως μόνο σε μερικά σχολεία τα πασχαλινά έθιμα διδάσκονται σαν μάθημα. Και οι μαθητές εισπράττουν τη μαθησιακή διαδικασία σαν κάτι μακρινό, σαν κάτι που ανάγεται σε περασμένες γενιές. Μαθαίνουν το «Λάζαρο» και «Του Χριστού τα Πάθη», όπως διδάσκονται κάποια μάχη που έγινε σε κάποιο μακρινό παρελθόν. Υπάρχουν, όμως, μερικές απόμερες γωνιές της ελληνικής υπαίθρου, εκεί όπου ο χρόνος κυλά πιο αργά και η εξέλιξη δεν ταυτίζεται με την υιοθέτηση όλων των εισαγόμενων συνηθειών, εκεί τα πράγματα βρίσκονται πιο κοντά στις γνήσιες εκφράσεις της εθιμικής ζωής.

Παρακολουθήσαμε τα τελευταία χρόνια τρία παραδείγματα (ή τρεις απόπειρες) λαζαρικών αγερμών, όλες σε χωριά της Κρήτης.

Στην πρώτη, μερικά παιδιά γοητευμένα από τις αφηγήσεις των μεγάλων αποφάσισαν να βγουν στους δρόμους ψάλλοντας τα κάλαντα του Λαζάρου. Χρειάστηκε να γράψουν τους στίχους σε χαρτί και να τους διαβάζουν κάθε φορά που βρίσκονταν μπροστά σε κάποια πόρτα.

Στη δεύτερη, τα πράγματα ήταν πιο αυθεντικά. Τα παιδιά είχαν σχηματίσει ήδη συνεργατικές ομάδες από τις προηγούμενες ημέρες και ήταν έτοιμα για την καθιερωμένη έξοδο. Οι περισσότερες από τις ομάδες αυτές δεν χρειάζονταν «χαρτί» - είχαν αποστηθίσει τους στίχους.

Λαζαροκάλαντα στο χωριό Πρασά Ηρακλείου

Στην τρίτη ένας πολιτιστικός σύλλογος αποφάσισε να αναβιώσει το έθιμο. Όπως μάθαμε το είχαν κάνει κι άλλες φορές, από τότε που το χωριό είχε αρχίσει να μην έχει μαθητές. Ήταν μια ομάδα λίγων δεκάδων ανθρώπων όλων των ηλικιών που είχαν φροντίσει να κατασκευάσουν τον συνηθισμένο για την περίσταση σταυρό - στολισμένο με άνθη - και βγήκαν στους δρόμους. Πολλοί απ’ αυτούς δεν ήταν πια κάτοικοι του χωριού, είχαν εγκατασταθεί στις πόλεις, αλλά επέστρεφαν κάθε χρόνο για να «πουν το Λάζαρο».

Το φαινόμενο ενός εθίμου που υποχωρεί δεν είναι μοναδικό. Ίσως η μεταβολή που έχει παρατηρηθεί στην ελληνική ύπαιθρο τις τελευταίες δεκαετίες να σηματοδοτεί τη μεγαλύτερη διαφοροποίηση που έχει συντελεστεί στη χώρα, όπως και σε άλλες μεσογειακές περιοχές, από την εποχή της καθιέρωσης του Χριστιανισμού. Οι συνθήκες έχουν αλλάξει, οι κοινωνίες έχουν γίνει πολύ-πολιτισμικές και η λαϊκή πίστη έχει τροποποιηθεί. Μερικά από τα έθιμα μόνο έχουν αποκτήσει συμβολικό χαρακτήρα για την οικοδόμηση των τοπικών ταυτοτήτων, αλλά κι αυτά γίνονται πια «οργανωμένα», όπως στην περίπτωση που προαναφέραμε.

Εορτή «μετάβασης»

Η εορτή του Λαζάρου μπορεί να ενταχθεί στα τελετουργικά που χαρακτηρίζουν τη μετάβαση από τη μια εποχή σε μιαν άλλη. Αφήνουμε πίσω το χειμώνα και προχωρούμε προς την κυριαρχία του «αήττητου» ήλιου, που θα ολοκληρωθεί τον Ιούνιο με το εαρινό ηλιοστάσιο. Το βασικότερο γνώρισμα αυτής της εποχής είναι τα λουλούδια. Παντού λουλούδια. Στις εξοχές, στα βουνά, στις αυλές και στις γλάστρες. Το τυπικό της ορθόδοξης Εκκλησίας συμπληρώνει αυτήν την ωραία εικόνα με μιαν άλλη σταδιακή μετάβαση: από την προετοιμασία και την κάθαρση της Σαρακοστής περνάμε στη χαρά της Ανάστασης. Η γιορτή του Λαζάρου, μια βδομάδα ακριβώς πριν από την Ανάσταση του Χριστού, λειτουργεί σαν προοίμιο της μεγάλης είδησης. Ο νεκρός Λάζαρος έχει ήδη κατέλθει στον Άδη, έχει γνωρίσει τον φοβερό – όπως τον αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος – κόσμο της σιωπής. Και όταν το φθαρτό σώμα είχε αρχίσει να αποσυντίθεται καλείται να επιστρέψει στον απάνω κόσμο. Γι’ αυτό και τον φαντάζονται πάντα ωχρό, χωρίς μαλλιά και γένια, με τα σημάδια του θανάτου στο πρόσωπο, έτσι που τον παρουσιάζουν και κάποιες εικόνες του. Είναι, λοιπόν, ο Λάζαρος ένα παράδειγμα θνητού που γνώρισε και τους δυο κόσμους, που είδε τι γίνεται εκεί όπου δεν υπάρχει η λέξη επιστροφή…

Η ιστορία του Λαζάρου επηρεάζει βαθύτατα την εικόνα που έχουμε για τον Άδη. Ο μοναδικός επισκέπτης του Κάτω Κόσμου παραμένει για πάντα αγέλαστος και σκεπτικός, δεν εκφράζεται, λειτουργεί με βαθύ προβληματισμό και γελά μόνο μια φορά στη ζωή του, όταν είδε έναν άνθρωπο να κλέβει μια στάμνα. Αναφώνησε, μάλιστα, πως είναι παράξενο να βλέπει κανείς το ένα χώμα (τον άνθρωπο) να κλέβει το άλλο (τη στάμνα). Η διήγηση αυτή, που αποδίδει με πολύ εντυπωσιακούς παραλληλισμούς τη θρησκευτική κοσμοθεωρία, είναι γνωστή σε όλο σχεδόν τον ελληνικό χώρο.

Ο γιορτασμός του Λαζάρου με Λαζαροκάλαντα στο Αβδού Κρήτης (2007)

Η γιορτή του Λαζάρου ταυτίζεται με την ουσιαστική έναρξη της πασχαλινής περιόδου. Η επόμενη μέρα, η Κυριακή των Βαΐων, είναι αφιερωμένη στη θριαμβευτική είσοδο του Χριστού στα Ιεροσόλυμα και ακολουθεί η Μεγάλη Εβδομάδα με τις βραδινές ακολουθίες της. Έτσι ο εορτασμός της ανόδου από τον κόσμο της σιωπής ταυτίζεται με την χαρά της άνοιξης. Τα έθιμα που διατηρήθηκαν στο χώρο της Βαλκανικής φαίνεται να έλκουν την καταγωγή τους από παλαιότερες γιορτές θεατρικού χαρακτήρα. Στην ουσία πρόκειται για αναπαραστάσεις του θανάτου και της ανάστασης του Λαζάρου από ομάδες παιδιών που υποδύονται τα πρόσωπα της ιερής ιστορίας. Παρόμοια έθιμα είναι γνωστά στους χριστιανικούς λαούς της Ανατολής, στους Βούλγαρους, στους Σέρβους, στους Ρουμάνους και στους Αλβανούς. Από περιοχή σε περιοχή, όμως, ποικίλουν. Αλλού θα δούμε παιδιά «ντυμένα» με χορτάρι, αλλού μικρές «Λαζαρίνες» κι αλλού ομάδες ανθρώπων να περιφέρουν κουδούνια, όπως γινόταν κάποτε στην Ήπειρο.

Λαζαράκια – μούμιες

Στα νησιά και σε πολλές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας η εορτή του Λαζάρου εικονοποιείται με τρόπο σχεδόν εμβληματικό. Οι γυναίκες ζυμώνουν μικρά ψωμάκια σε μορφή φασκιωμένου παιδιού, όπως ακριβώς εικονίζεται ο πεθαμένος φίλος του Χριστού στην ορθόδοξη ζωγραφική: τα χέρια είναι σταυρωμένα στο στήθος και το σώμα παρουσιάζεται τυλιγμένο σε επίμηκες λευκό ύφασμα. Τα μικρά ψωμάκια έχουν αυτήν ακριβώς τη μορφή και φτιάχνονται άλλοτε για τους ζωντανούς και άλλοτε για τους νεκρούς. Οι «Λάζαροι» μοιράζονται στα μικρά παιδιά της οικογένειας.

Είναι, όμως, αυτό το είδωλο του Λαζάρου ή μήπως είναι η απεικόνιση της ψυχής; Στην ορθόδοξη ζωγραφική η ψυχή παριστάνεται σαν ένα φασκιωμένο μωρό. Το βλέπουμε στην εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου στην οποία ο Χριστός κρατά στα χέρια του ένα φασκιωμένο μωρό με τη μορφή της Παναγίας.

Θεατρική ανάσταση

Ο τάφος του Λάζαρου στην Κύπρο

Από όλο τον βαλκανικό χώρο, από τη Ρουμανία μέχρι την Κύπρο, έχουν διασωθεί πολύ ωραίες περιγραφές των λαζαρικών εθίμων. Το πιο εντυπωσιακό απ’ αυτά έχει να κάνει με την αναπαράσταση της ανάστασης, όπως γινόταν μέχρι και πριν από κάμποσα χρόνια στην Κύπρο. Παλαιότερα ήταν γνωστό και σε περιοχές της Δωδεκανήσου αλλά σήμερα είναι δύσκολο να το συναντήσει κανείς στην αυθεντική μορφή του. Ίσως σε κάποιον φθίνοντα οικισμό, ίσως σε κάποιο νησί να διατηρούνται ακόμη κάποια στοιχεία του σπουδαίου εθίμου.

Πρόκειται για μια μιμητική αναπαράσταση του θανάτου και της ανάστασης, ένα δρώμενο που αποσκοπεί στο να υπενθυμίσει τη μεγάλη γιορτή και να συγκινήσει. Πρωταγωνιστεί ένα παιδί, συνήθως χλωμό και αδύνατο για να θυμίζει τον πεθαμένο Λάζαρο. Σύμφωνα με κάποιες μαρτυρίες το παιδί που υποδύεται τον νεκρό φίλο του Χριστού δεν βαδίζει μόνο του αλλά συνοδεύεται από δυο κορίτσια, τη Μάρθα και τη Μαρία, τις αδελφές του Λαζάρου. Η πορεία θυμίζει την ανάλογη πομπή που συνέβη κάποτε στη Βηθανία σύμφωνα με τη διήγηση. Ο Χριστός πηγαίνει στον τάφο του φίλου του συνοδευόμενος από τη Μάρθα και τη Μαρία. Η μιμητική αναπαράσταση δεν ακολουθεί κατά γράμμα την αφηγηματική πλοκή, ίσως επειδή θεωρείται ύβρις να αναπαραστήσει κάποιος τον Χριστό. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε σήμερα ότι η αναπαράσταση της ανάστασης γινόταν στα τέλη του 19ου αιώνα αμέσως μετά τη λειτουργία, στο ναό του Αγίου Λαζάρου στη Λάρνακα. Έστρωναν σε μια μεγάλη αίθουσα του μοναστηριού κλαδιά από βαγιές, λουλούδια και δάφνες. Πάνω σ’ αυτά ξάπλωνε το παιδί, που συνήθως ήταν στολισμένο με κίτρινα λουλούδια, «σιμιλούδκια», τα οποία παρέπεμπαν στο κίτρινο νεκρικό χρώμα. Ολόγυρα άναβαν κεριά και λαμπάδες. Στην τελετή συμμετείχε και ο ιερέας που κρατούσε το Ευαγγέλιο και διάβαζε. Όταν έλεγε τη φράση «Λάζαρε έξελθε», άλλαζε το θρηνητικό κλίμα, οι ψάλτες και οι επίτροποι πλησίαζαν, έβαζαν σταυρούς στο κεφάλι του νεκρού, τον ράντιζαν με ανθόνερο κι εκείνος σηκωνόταν μέσα σε κλίμα γενικού ενθουσιασμού. Του πρόσφεραν γλυκό του κουταλιού και λαζαρόψωμο, οι υπόλοιποι έπιναν κουμανταρία και φώναζαν «Λάζαρος Ανέστη».

Η τελετή δεν τέλειωνε, όμως, στην εκκλησία. Άρχιζε η πορεία στους δρόμους της πόλης και το σκηνικό επαναλαμβανόταν σε πολλά σπίτια. Ο κάθε νοικοκύρης είχε φροντίσει να έχει στρώσει ένα πλούσιο νεκρικό κρεβάτι, με πολλά λουλούδια, πρασινάδα και καλά υφάσματα. Ο Λάζαρος ξάπλωνε πάλι στο ομοίωμα της νεκρικής κλίνης και αναστηνόταν με τον ίδιο τρόπο. Η περιφορά αυτή κρατούσε όλη τη μέρα και αποτελούσε έναν τρόπο επίδειξης κοινωνικής και οικονομικής θέσης: Όλοι οι «έχοντες» φρόντιζαν να έχουν προετοιμαστεί κατάλληλα και να δώσουν μια καλή εικόνα στους επισκέπτες τους.

Αξίζει να δούμε πώς περιγράφει το έθιμο η M. Ohnefalsch – Richter, στην οποία χρωστάμε πλήθος πληροφοριών για την εθιμική ζωή της Κύπρου, όπου είχε μείνει από το 1894 μέχρι το 1912:

«Μετά την έγερση του από τον Χριστό ο Λάζαρος μαζί με τη Μαρία και τη Μαγδαληνή ήρθαν στο Κίτιον, όπου και πέθαναν. Τα λείψανά τους μεταφέρθηκαν το 890 στο Βυζάντιο με εντολή του αυτοκράτορα Λέοντα του Σοφού.

Η γιορτή, στην οποία πρωτοστατεί ο εκάστοτε επίσκοπος Κιτίου, ξεκινά από το κενοτάφιο του Λαζάρου, μια απέριττη ρωμαϊκή σαρκοφάγο που βρίσκεται στην κρύπτη κάτω από το εικονοστάσι -το χρυσοποίκιλτο εικονοστάσι της παλαιοβυζαντινής εκκλησίας του Λαζάρου- και τελειώνει στην Αγία Τράπεζα μπροστά από το εικονοστάσι. Τα κλαδιά των λαζάρων μεταμορφώνουν την εκκλησία σ’ ένα τεράστιο χαλί. Κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας ο «πρωτοπαπάς» ψιθυρίζει τις ψαλμωδίες, που επαναλαμβάνει όλη η κοινότητα στους ίδιους ένρινους τόνους, ενώ ο Επίσκοπος στέκεται στο χρυσοποίκιλτο θρόνο του, περιστοιχισμένος από αρχιμανδρίτες, εξάρχους και δύο διάκους, που κρατούν από τρεις αναμμένες λαμπάδες. Ο αέρας γίνεται πιο βαρύς από τα πολλά θυμιατά και από τα χιλιάδες αναμμένα κεριά.

Προς το τέλος, όλο το πλήθος του λαού κατευθύνεται προς την εικόνα του Λαζάρου, μια ξύλινη ελαιογραφία, στο κεντρικό σημείο του εικονοστασίου, για να την ασπασθεί. Σηκώνουν ακόμη και τα βρέφη και τοποθετούν τα χείλη τους πάνω στο χέρι της αγίας εικόνας. Ακόμη μεγαλύτερος συνωστισμός επικρατεί γύρω από την αγία κολώνα του τάφου του Λαζάρου, που όλοι ασπάζονται και πάνω στην οποία πρέπει, ακόμη και ο κάθε ζητιάνος, να τοποθετήσει τα αναμμένα κεριά που φέρνει για δώρο. Στη συνέχεια ο Μητροπολίτης μαζί με τους ιερείς και την κοινότητα αποσύρονται στη μεγάλη αίθουσα των δεξιώσεων, τη σάλα του Μοναστηριού του Αγίου Λαζάρου. Στο μεταξύ οι επίτροποι, δηλαδή οι προύχοντες της εκκλησίας και οι διάκοι, έχουν ντύσει το ομορφότερο και εξυπνότερο αγόρι της περιοχής, το Παιδί του Λαζάρου, με ένα ένδυμα καμωμένο από κίτρινους λαζάρους, «τα λουλούδια του Λαζάρου» (το πανέμορφο φυτό, Chrysantemum coronarium L.) πλεγμένο ειδικά για τη γιορτή από εξέχουσες γυναίκες της πόλης.

Με τη συνοδεία λυπητερών τραγουδιών και πένθιμης μουσικής, ξαπλώνουν το παιδί στη μέση του μεγάλου δωματίου, πάνω σ’ ένα κρεβάτι/χαλί καμωμένο από ποικιλόχρωμα λουλούδια και φύλλα. Το δωμάτιο μυρίζει τριαντάφυλλα και πορτοκάλια, λάμπει από τους πορφυρένιους ανθούς της ροδιάς, περιτριγυρίζεται από φοίνικες, δάφνες, μυρτιές και πράσινα δημητριακά φυτεμένα σε γλάστρες, ενώ γύρω του τρεμοσβήνουν σε ασημένια κηροπήγια με πολλά χερούλια και τεράστιες λαμπάδες από κερί. Ο αρχιερέας διαβάζει το ευαγγέλιο του Λαζάρου, στο 11ο κεφάλαιο του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, και όταν φθάσει στο στίχο 43, υψώνει τη φωνή, ακριβώς όπως έκανε ο Χριστός: «Όταν αυτός το είπε, φώναξε με δυνατή φωνή: Λάζαρε έξελθε». Κατά τη διάρκεια της έκκλησης «Λάζαρε έξελθε», (δηλαδή, Λάζαρε, σήκω πάνω και βγες έξω από τον τάφο), τρεις διακεκριμένοι αρχιερείς, που με τη σειρά τοποθετούν το σταυρό πάνω στο κεφάλι του Παιδιού-Λαζάρου, το καπνίζουν με θυμιατό και το ραντίζουν με αγίασμα από μια δέσμη από μυρτιές που έχουν βυθίσει προηγουμένως στην κούπα με το αγίασμα.

Τότε μόνο ο Λάζαρος, το πεθαμένο παιδί, ξυπνά και σηκώνεται απότομα, ενώ γυναίκες τον ραντίζουν με ροδόσταγμα, του ρίχνουν ροδοπέταλα και χώνουν μέσα στο στόμα του γλυκό τριαντάφυλλο και άλλα ζαχαρωτά. Ένας επίτροπος του προσφέρει μια γουλιά κρασί και ένα κομμάτι από το ψωμί του Λαζάρου.

Οι φλογέρες, τα πιθκιαύλια και οι ταμπουτσιές, τα βιολιά και τα λαούτα ακολουθούν και μαζί με τη χορωδία της εκκλησίας όλοι ψάλλουν σε ρυθμό βαλς, ενώ όλη η κοινότητα συμμετέχει στην ψαλμωδία με μια φωνή. «Ο Λάζαρος αναστήθηκε», φωνάζει ο κάθε νεοφερμένος.

Οι Λαρνακείς επίτροποι του ναού και οι τελετάρχες προσφέρουν στους εκλεκτούς προσκεκλημένους που παρευρίσκονται μαζί με τις γυναίκες και τις κόρες τους, φαγητά και ποτά κάθε είδους, πλούσια διακοσμημένα με φρούτα και ζαχαρωτά και ειδικά εδέσματα στη μνήμη των πεθαμένων, τα κόλλυβα του Λαζάρου. Προσφέρουν ακόμη γλυκίσματα και ψωμιά που έχουν πρωτότυπα σχήματα και που θα ξανασυναντήσουμε στις προετοιμασίες του Πάσχα, γλυκό από φρούτα που μαγειρεύεται με ζάχαρη με διάφορους τρόπους και προσφέρεται σε ασημένια εντυπωσιακά δοχεία. Προσθέτουν επίσης λικέρ διάφορων περιοχών και μαστίχα, ζιβανία και Κουμανταρία, το γλυκό κυπριακό κρασί. Ταυτόχρονα ραντίζουν τα χέρια των παρευρισκομένων στη γιορτή με άφθονο ροδόσταγμα και ανθόνερο από ασημένιες μερέχες και στο τέλος τρέχουν να καπνίσουν τους τιμωμένους με ωραία ασημένια καπνιστήρια, για να απομακρύνουν το κακό μάτι. Μ’ αυτό τον τρόπο τελειώνει η πρώτη τελετή για την ανάσταση του Λαζάρου στην αυλή της εκκλησίας.

Στη συνέχεια, η πομπή των προσκυνητών του Λαζάρου και οι τελετάρχες περπατούν ξεκινώντας από το όμορφο ταφικό δωμάτιο προς τα ιδιωτικά σπίτια, όσο τους επιτρέπουν τα αναμμένα κεριά, μέσα από δρόμους και σπίτια, μέχρι βαθιά μέσα στη νύκτα. Κάθε νοικοκυρά προσπαθεί να παραβγεί τις άλλες στο στόλισμα του κρεβατιού του Λαζάρου, στα λουλούδια, στα φυτά, στα κοσμήματα των λαμπάδων, στην όμορφη παρουσίαση των δημητριακών, στην τέχνη της ζαχαροπλαστικής και μαγειρικής, στην παραγωγή γλυκών καλών ποτών και κρασιών και στο καθόλου αμελητέο δώρο για τους παπάδες που εκφράζεται σε χρήματα ή σε κεριά, μέλι, ψωμιά, γλυκίσματα, τσιγάρα και καπνό.

Τα Λαζαροκάλαντα της Κύπρου

Πίσω από την αγωνιώδη κραυγή «Λάζαρε, πες μου τι είδες εις τον Άδη όπου επήγες» κρύβεται όλη η μεταφυσική αγωνία του ανθρώπου. Παρακολουθούμε την Ανάσταση του Λαζάρου ως μια διαδικασία ήττας του θανάτου, σαν μια προσδοκία της αιωνιότητας. Κι ο ίδιος ο Λάζαρος δεν είναι μόνο ένα πρόσωπο που συμμετέχει σε μια ιερή ιστορία, αλλά και μια οικεία μορφή που εκφράζει την ελπίδα της ζωής. Αυτήν την ιερή ιστορία διηγούνται τα Λαζαροκάλαντα που άκουγαν σε κάθε ελληνική γωνιά οι παππούδες μας κάθε χρόνο τέτοιες μέρες. Η εκδοχή που δημοσιεύουμε παρακάτω είναι από τις πιο ενδιαφέρουσες και προέρχεται από την Κύπρο:

Το Τραούδιν του Λαζάρου

Έαρ ημίν επέφανεν τοις πάσι το μηνύον

η του Λαζάρου έγερσις, ξένον φρικτόν σημείον.

Άνθη και ρόδα εύοσμα, κατάνυξις ψυχής τε

και λέγω σας, ακροαταί, εις την χαράν να είσθε.

Αρχίζω την διήγησιν κι όλοι ν’ ακροαστείτε

δια να καταλάβετε και να κατανυχθείτε.

Ο Λάζαρος κατήγετο από την Βηθανίαν

είχεν και δύο αδελφάς, την Μάρθαν και Μαρίαν.

Ούτος ησθένησεν λοιπόν ασθένειαν μεγάλην

και πυρετός τον έλαβεν κι είχεν μεγάλην ζάλην.

Μα ο Χριστός ευρίσκετο εις μίαν άλλην πόλην

με κόσμον πολυάριθμον, ομού κι οι Αποστόλοι.

Η Μάρθα τους προϋπαντά με θρήνους και με πόνους

και προσκυνούσα τον Χριστόν λέγει αυτούς τους λόγους:

« Ει ης ώδε, κύριε, ο Λάζαρος ο φίλος

δεν ετελεύτα, αληθώς, ουδέποτε εκείνος».

Λέγει τους: «Πού τεθήκατε τον Λάζαρον τον φίλον;

Υπάγετε ουν έμπροσθεν και δείξατε εκείνον».

Και παρευτύς επρόσταξεν ετούτον να ποιήσουν

τον λίθον εκ του μνήματος να τον αποκυλήσουν.

Και ως Θεός εφώναξεν μίαν φωνήν μεγάλην:

«Λάζαρε, δεύρο έξελθε», κι ηκούσθην εν τω Άδη.

Κι ευτύς εξήλθεν Λάζαρος έξω λαζαρωμένος

κίτρινος, μαύρος και χλωμός και τεταπεινωμένος.

Φόβος πολύς κατέλαβεν τότε τους Ιουδαίους

αρχιερείς και ιερείς κι αυτούς τους Φαρισαίους.

Τον Λάζαρον και τον Χριστόν ζητούσιν να φονεύσουν

από το πρόσωπον της γης να τους εξολοθρεύσουν.

Και φοβηθείς ο Λάζαρος σε πλοίον επιβαίνει

στης Λάρνακας τες αλυκές την αύριον ξεβαίνει.

Τριάντα χρόνους έζησεν την αρχιεροσύνην

κι εποίμανεν το ποίμνιον με ταπεινοφροσύνην.

Και την λαμπράν Ανάστασην όλοι ν’ αξιωθώμεν

τον παντοδόναμον Θεόν να Τον δοξολογώμεν.

Κι εμείς καλώς σας ηύραμεν και να πολυχρονάτε

τυριά πολλά να κάμνετε κι εμάς να μας διάτε.

Χρόνους πολλούς να ζήσετε κι εσείς και τα παιδιά σας.

Η Παναγία κι ο Χριστός κι ο Άγιος ο Λάζαρος

να ’ναι βοήθειά σας.

Παντού επαναλαμβάνεται η ίδια τελετή, μεγαλύτερη ή μικρότερη, ανάλογα με τη θέση και το κύρος κάθε σπιτιού. Μόνο οι πολύ φτωχοί και αυτοί που δεν μπορούσαν να φτιάξουν κρεβάτι για το Λάζαρο, δεν συμμετέχουν. Η πομπή ακολουθούσε πάντα ένα συγκεκριμένο δρομολόγιο.

Τα Αδώνια της Αλεξάνδρειας.

Άραγε δεν παίρνουν εδώ σάρκα και οστά οι περιγραφές του Θεόφραστου για τα Αδώνια, που μεταφυτεύτηκαν από την αρχαία Κύπρο στην Αλεξάνδρεια και μαζί τους όλοι οι αρχαίοι μύθοι και οι γιορτές που προϋπήρχαν; Παρόμοιοι και συνώνυμοι του Άδωνη, ο εβραϊκός Tammuz, ο αιγύπτιος Όσιρις, μέχρι και ο βαβυλώνιος Θεός/Παιδί Τουμούσι, ο γιος της ζωής που ξύπνησε η θεά Ιστάρ από τον κάτω κόσμο, δίνοντας του να πιει από το νερό της ζωής.

Στα Αδώνια της Αλεξάνδρειας, ο Άδωνης και η αγαπημένη του, η κύπρια θεά Αφροδίτη, εκθέτονταν ο ένας δίπλα στον άλλο σαν έργα τέχνης και ολόκληρος ο χρυσός επιτάφιος ήταν καλυμμένος με ένα χαλί, στολισμένο και διακοσμημένο με λουλούδια. Μέσα στον επιτάφιο, τοποθετούσαν σε χρυσά και ασημένια δοχεία, γλυκά και φρούτα κάθε λογής, γλυκίσματα σε μορφές ζώων που πετούσαν και έρπονταν στους κήπους του Άδωνη, δημητριακά, μαρούλι, μάραθο, όλα μεγαλωμένα μέσα σε γλάστρες, σύμβολα της αρχαιότητας και της γρήγορης φθοράς».

Σε άλλες περιοχές

Στην Κρήτη το έθιμο είναι πιο απλό αλλά δεν γνωρίζουμε αν κατά το παρελθόν γινόταν διαφορετικά και αν υπήρχε μιμητική αναπαράσταση της ανάστασης. Τα παιδιά στολίζουν ένα καλάμι ή ένα ξύλο πάνω στο οποίο πλέκουν στεφάνι ή σταυρό με λουλούδια της άνοιξης. Η κατασκευή αυτή λειτουργεί ως συμβολική δήλωση – κωδικοποιεί την παρουσία του εθίμου και υπενθυμίζει τη θρησκευτική γιορτή. Τα παιδιά γυρίζουν και εδώ από σπίτι σε σπίτι και ψάλλουν τα λαζαροκάλαντα παίρνοντας, όπως και στην Κύπρο και στα Δωδεκάνησα, φιλοδωρήματα, κυρίως αυγά.

Σε πολλά μέρη της Βόρειας Ελλάδας (Θεσσαλία, Μακεδονία, Θράκη) το Λάζαρο τραγουδούσαν συνήθως μόνο κορίτσια, οι Λαζαρίνες. Στο έθιμο αυτό μπορούμε εύκολα να εντοπίσουμε τις κοινωνικές προεκτάσεις καθώς στα περασμένα χρόνια αποτελούσε την επίσημη έξοδο των κοριτσιών από το σπίτι. Φορούσαν εορταστική φορεσιά και είχαν την ευκαιρία να επιδείξουν τα χαρίσματά τους, ιδιαίτερα στο τραγούδι, κάνοντας αισθητή την παρουσία τους τόσο στα αγόρια της περιοχής όσο και στις υποψήφιες πεθερές. Οι κοπέλες που αποτελούσαν την ομάδα των Λαζαρίνων μαζεύονταν σε κάποιο σπίτι κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής για να μάθουν το τραγούδι του Λαζάρου. Το Σάββατο του Λαζάρου τα κορίτσια αυτά περιφέρονταν από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούσαν ενώ ένα απ’ αυτά κρατούσε καλάθι, όπου και συγκέντρωνε τα διάφορα φιλοδωρήματα που έδιναν οι νοικοκυρές στις Λαζαρίνες. Συνήθως αυτά ήταν άβαφα αυγά και γλυκίσματα.

Στην Ανατολική Θράκη στόλιζαν το ομοίωμα του Λαζάρου, τον Λάζαρη όπως τον έλεγαν, με παλιά ρούχα και την παραμονή τον πήγαιναν στη βρύση για να τον ποτίσουν. Στη συνέχεια τον θυμιάτιζαν και τον τοποθετούσαν για ολόκληρο το βράδυ στο εικονοστάσι του σπιτιού. Μόλις ξημέρωνε η μέρα, οι νεαρές Λαζαρίνες έπαιρναν το ανθρώπινο ομοίωμα και ξεκινούσαν τους αγερμούς στο χωριό.

Στη Σαντορίνη, μεγαλύτερη σημασία δινόταν στο σταυρό του Λαζάρου ο οποίος ήταν ιδιαίτερα μεγαλοπρεπής. Ανήμερα το Σάββατο του Λαζάρου όλο το χωριό ήταν στο πόδι για να ετοιμάσει τον «Λάζαρο». Μερικές κοπέλες με πανέρια μάζευαν λουλούδια, ενώ κάποιοι νέοι έκοβαν αρισμαρί. Στη διαδικασία κατασκευής συμμετείχε όλο το χωριό, καθώς άλλοι έφτιαχναν τα ξύλα του σταυρού, τα οποία μάλιστα πολλές φορές έφταναν τα είκοσι μέτρα, άλλοι μάζευαν τα σκοινιά με τα οποία έδεναν το σταυρό και άλλοι συγκέντρωναν βάγια. Το απόγευμα όλο το χωριό μαζευόταν στην πλατεία όπου μετά τον εσπερινό στηνόταν ο «Λάζαρος». Έμενε εκεί μέχρι το Μεγάλο Σάββατο οπότε και ξεστολιζόταν παραχωρώντας τη θέση του στη μεγάλη Ανάσταση, στο μεγάλο θαύμα.

Στη Ρόδο, το Λάζαρο τον τραγουδούσαν παιδιά τα οποία γύριζαν από πόρτα σε πόρτα συγκεντρώνοντας χρήματα και αυγά για τους ιερείς. Παλαιότερα, αυτή την ημέρα κανένας γεωργός δεν πήγαινε στο χωράφι του να εργαστεί, γιατί όπως πίστευαν, ό,τι έπιανε θα μαραινόταν. Επιτρεπόταν μόνο η συγκέντρωση ξερών κλαδιών για το άναμμα των φούρνων τη Μεγάλη Εβδομάδα και το ψήσιμο των κουλουριών.

Σε πολλές περιοχές της Εύβοιας το ομοίωμα του Λαζάρου ήταν και πάλι ένας ξύλινος σταυρός. Για την κατασκευή του χρησιμοποιούσαν μία ρόκα που τη στόλιζαν με πολύχρωμα ρούχα, λουλούδια και κορδέλες.

Στην Ήπειρο ο Λάζαρος δεν ήταν τίποτε άλλο παρά δύο σανίδες πλουμισμένες με κλαδιά δάφνης και λουλούδια και τοποθετημένες κάθετα σε ένα ξύλο. Από το σταυρό που σχηματιζόταν, κρέμονταν κουδούνια τα οποία χτυπούσαν όση ώρα έλεγαν το τραγούδι του Λαζάρου.

Στην Πελοπόννησο αλλά και σε πολλά νησιά, όπως στη Μήλο και την Κίμωλο, ο σταυρός ήταν φτιαγμένος από καλάμια και στολισμένος με άνθη από λεμονανθούς και αγριολούλουδα.

(ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΥΠΕΡ)

http://librodoro.blogspot.com/2011/04/blog-post_16.html

ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΕΟΛΑΙΑ ΤΗΣ ΕΟΚΑ

ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΕΟΛΑΙΑ ΤΗΣ ΕΟΚΑ

 

Σαν σήμερα πριν 64 χρόνια  30 λεπτά μετά τα μεσάνυχτα της 31ης Μαρτίου προς την 1η Απριλίου 1955 ξεκίνησε ο αγώνας της Ε.Ο.ΚΑ για την ανεξαρτησία με εκρήξεις στη Λευκωσία, Λεμεσό και Λάρνακα. Στη Λευκωσία οι εκρήξεις έγιναν: α) Στον κυβερνητικό ραδιοσταθμό, β) Στην Αρχιγραμματεία, γ) Στο Γραφείο Παιδείας, δ) Σε εγκαταστάσεις πίσω από τους στρατώνες Γούλσλεϋ. Στη Λάρνακα προκλήθηκαν εκρήξεις: α) Στον κεντρικό αστυνομικό σταθμό, Β) Στο διοικητήριο, γ) Στο δικαστικό μέγαρο, δ) Στο σπίτι του αστυνόμου Μίλιγκ, ε) Στο σπίτι του διοικητή Μουφτιζαντέ. Στη Λεμεσό η επίθεση έγινε εναντίον του κεντρικού αστυνομικού σταθμού και του αστυνομικού σταθμού της συνοικίας Αγίου Ιωάννη. Στην επαρχία της Αμμοχώστου προσβλήθηκε η αποθήκη στρατιωτικού καταυλισμού, ενώ μια άλλη ομάδα της ίδιας επαρχίας αποπειράθηκε να πυρπολήσει τη βενζιναποθήκη του ηλεκτροπαραγωγού σταθμού της επισταθμίας Δεκέλειας. Γενικά, τη μεγαλύτερη επιτυχία την είχε η ομάδα του Μάρκου Δράκου στη Λευκωσία, όπου κατάφερε να προκαλέσει ζημιά στον ραδιοφωνικό πομπό αξίας 150 χιλιάδων αμερικάνικων δολαρίων.

 

Κατά τη διάρκεια των ενεργειών της 1ης Απριλίου, η ΕΟΚΑ έχασε το πρώτο της αγωνιστή, τον Μόδεστο Παντελή, από το Λιοπέτρι. Πέθανε από ηλεκτροπληξία στην προσπάθεια του ν' αποκόψει ηλεκτροφόρα σύρματα, για να επέλθει συσκότιση και να δράσουν πιο αποτελεσματικά οι ομάδες της ΕΟΚΑ στην Αμμόχωστο.

 

Σήμερα αναθυμούμενοι την επέτειο αυτή ας κάνουμε ένα αφιέρωμα μνήμης στην νεολαία της Κύπρου και της Ε.Ο.Κ.Α.

 

Η Νεολαία στον αγώνα του 1955-1959

 

«Η ώρα του θανάτου πλησιάζει, μα στην ψυχή μας φωλιάζει η ηρεμία. Τη στιγμή αυτή ακούμε την Ηρωική Συμφωνία του Μπετόβεν. Στη θέση που βρισκόμαστε τώρα ούτε με το μικροσκόπιο δεν μπορούμε να ανακαλύψουμε πού υπάρχει τραγωδία στο θάνατο... Πρώτα ή ύστερα έπρεπε να διαθέσω τη ζωή μου. Δε βλέπω πιο καλύτερη από τη σημερινή για να το κάνω».

 

Αυτά γράφει στο τελευταίο, πριν από τον απαγχονισμό του, γράμμα του προς τον αδελφό του ο νεαρός απόφοιτος ενός επαρχιακού Γυμνασίου, του Γυμνασίου Σολέας, Ανδρέας Ζάκος.

 

«Αγαπημένη μου μητέρα, χαίρε. Ευρίσκομαι μεταξύ των αγγέλων. Τώρα απολαμβάνω τους κόπους μου. Το πνεύμα μου φτερουγίζει γύρω από το θρόνο του Κυρίου. Θέλω να χαίρεις όπως κι εγώ. Αν κλαίεις θα λυπούμαι. Το όνομα σου θα γραφεί στην Ιστορία, γιατί δέχτηκες να θυσιασθεί το παιδί σου για την Πατρίδα. Είναι καιρός να καμαρώσεις το παιδί σου».

 

Αυτός είναι ο σύντροφος του Α. Ζάκου στην αγχόνη, ο Ιάκωβος Πατάτσος, 22 μόλις χρόνων, που αποστέλλει τον ύστατο χαιρετισμό του στη μάνα του.

 

Ο δεκαεννιάχρονος Ευαγόρας Παλληκαρίδης αναμένει την καταδίκη του σε θάνατο. Ο δικαστής τον ερωτά αν θέλει να πει ο,τιδήποτε, πριν να του επιβάλει την ποινή. Κι ο Ευαγόρας του απαντά: «Γνωρίζω ότι θα με κρεμάσετε. Ό,τι έκαμα το έκαμα ως Ελληνας Κύπριος που αγωνίζεται για την ελευθερία του».

 

Είμαι σίγουρος ότι ούτε ο ιδεαλιστής Πλάτων δε θα μπορούσε να συλλάβει με το φιλοσοφικό στοχασμό του μορφές ευγενέστερες, αγνότερες, πιο συνειδητές και πιο ιδανικές απ' αυτές των εικοσάχρονων κατά μέσο όρο αγωνιστών της ΕΟΚΑ.

 

Πολύ εύστοχα, κατά την άποψη μου, ο διαπρεπής συγγραφέας εθνικών ιστορικών έργων Σπύρος Μελάς, Πρόεδρος τότε της Ακαδημίας Αθηνών, του ανώτερου πνευματικού ιδρύματος του Ελληνισμού, απονέμοντας, στις 24.3.1959, το «Χρυσούν Μετάλλιον» της Ακαδημίας στο θρυλικό, όπως τον αποκαλεί, ήρωα, στον απροσπέλαστο εθνικό αγωνιστή Γ. Γρίβα-Διγενή, έκρινε επιβεβλημένο να κάνει ειδική μνεία σ' αυτό που κατόρθωσε, με το υψηλό παράδειγμα του, τις ψυχικές του αρετές και τις σοφές συμβουλές του, ο αρχηγός της ΕΟΚΑ, να μπορέσει δηλαδή «να ανυψώσει στο βάθρο ηρώων αήττητων μειράκια και παρθένες, που κατήσχυναν τις μυριάδες του στρατού μιας κραταιός αυτοκρατορίας».

 

Οι νέοι της ΕΟΚΑ, που δεν πτοήθηκαν τις αγχόνες, που δεν κάμφθηκαν από τα επιστημονικά βασανιστήρια, που δε λιποψύχησαν μπροστά στις δυσχέρειες και τις στερήσεις των κρατητηρίων και των φυλακών ή των κρησφύγετων στις πόλεις και τα βουνά, αξίζει να τονισθεί ότι δε ρίχτηκαν στον αγώνα είτε γιατί είχαν υποχρεωθεί από κανένα είτε γιατί εκτελούσαν τη στρατιωτική τους θητεία, είτε γιατί πεινούσαν ή μισούσαν τον εχθρό.

 

Η συμμετοχή τους στον αγώνα ήταν αποκλειστικά το αποτέλεσμα του ερωτά τους για την ελευθερία, της άδολης αγάπης για μια φτωχή πατρίδα, της συνείδησης τους για το χρέος τους απέναντι στην εθνική τους ιστορία και στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ακραιφνώς ηθικό ήταν το περιεχόμενο του αγώνα τους και αυτοπροαίρετη η επιλογή τους με τα όποια συνεπαγόμενα της.

 

Του Γαβριήλ Μηνά από ομιλία του στο Συνέδριο του Σ.Ι.Μ.Α.Ε. με θέμα «Η Νεολαία στον αγώνα του 1955-1959»

Ο ρόλος της CIA στην κρίση του '74

 

Ο ρόλος της CIA στην κρίση του '74

 

Η πολιτική των ΗΠΑ για το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και το Κυπριακό. Πολλά τα ερωτηματικά, τα σενάρια και οι μέθοδοι που ακολούθησε η CIA. Σίγουρο είναι ότι κατάφερε να μην υπάρχουν στοιχεία για τη συμμετοχή της στο πραξικόπημα.

 

Του ΑΛΕΞΗ ΠΑΠΑΧΕΛΑ

 

Πολλά έχουν γραφεί για το αν ο Ιωαννίδης είχε πάρει το πράσινο φως για το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου. Σύμφωνα με ένα από τα σενάρια που κυκλοφόρησαν στην Ουάσιγκτον το καλοκαίρι του 1974, η CIA είχε στείλει στην Αθήνα ένα αξιωματούχο της, από το Λάνγκλεϊ για να ενθαρρύνει τον Ιωαννίδη να προχωρήσει στο πραξικόπημα. Το σενάριο αυτό φέρει τον Πίτερ Κορομηλά να επισκέπτεται την Αθήνα για 2 ημέρες την εβδομάδα της 7ης Ιουλίου 1974.

 

Γεγονός είναι ότι πολλές φορές η αμερικανική υπηρεσία χρησιμοποιεί τη μέθοδο των ειδικών αγγελιαφόρων εφόσον δεν θέλει να αφήσει ίχνη, έγγραφα με οδηγίες κ.λπ., που να μπορεί αργότερα να χρησιμοποιηθούν σαν αποδείξεις. Από την έρευνα όμως που έχει πραγματοποιήσει έως τώρα η «Κ» δεν προκύπτει κανένα στοιχείο που να ενισχύσει το σενάριο αυτό.

 

Ο τότε αρχηγός Ενόπλων Δυνάμεων στρατηγός Μπονάνος αναφέρει στο βιβλίο του για την κρίση του '74 πως ο αρχηγός της ΚΥΠ στρατηγός Λάμπρος Σταθόπουλος του είχε δηλώσει ότι ο σταθμάρχης της CIA Στέισι Χολς, του διεμήνυσε μερικές ημέρες πριν την 15η Ιουλίου ότι «γνωρίζουμε τα σχέδια σας για την ανατροπή του Μακαρίου και είμαστε σύμφωνοι», ενώ ανάλογες εκτιμήσεις του μετέφερε λίγο αργότερα και ο γνωστός Ελληνοαμερικανός επιχειρηματίας Τομ Πάπας, ο οποίος πράγματι βρισκόταν στην Αθήνα στις αρχές Ιουλίου του '74.

 

Πέραν όμως όλων αυτών των σεναρίων θα πρέπει να απαντηθεί το ερώτημα αν οι Αμερικανοί είχαν συμφέρον να ανατρέψουν τον Μακάριο.

 

Ο Αρχιεπίσκοπος είχε αποκαταστήσει μια «σχέση συνεργασίας» με τους Αμερικανούς, είχε επιτρέψει την τοποθέτηση κατασκοπευτικών εγκαταστάσεων για την παρακολούθηση της Μ. Ανατολής και οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν συμβάλει τρεις φορές από το 1970 στην αποτροπή δολοφονικών ή πραξικοπηματικών ενεργειών εναντίον του. Υπάρχει βεβαίως η θεωρία πως οι Αμερικανοί επεδίωκαν την διχοτόμηση της Κύπρου και συνεπώς θεωρούσαν ότι η ανατροπή του Μακαρίου ήταν απλώς ένα ακόμη στάδιο σε αυτή την διαδικασία.

 

•  Η θεωρία αυτή αγνοεί όμως δύο στοιχεία: Το γεγονός ότι οι αμερικανικές υπηρεσίες δεν μπορούσαν σε καμιά περίπτωση να έχουν εξασφαλίσει εκ των προτέρων την αποτροπή μιας ελληνοτουρκικής σύγκρουσης, ως αποτέλεσμα της τουρκικής εισβολής. Η αποστολή Σίσκο μπορεί μεν να απέτρεψε τη σύγκρουση αλλά αυτό ήταν πολύ δύσκολο να προβλεφθεί πριν τις 15 Ιουλίου.

 

•    Την έλλειψη στοιχείων από τους χειριστές των ελληνικών υποθέσεων στην Ουάσιγκτον το καλοκαίρι του 1974, πολλοί εκ των οποίων είναι σκληροί στις επικρίσεις τους εναντίον του Κίσινγκερ και εν γένει της αμερικανικής πολιτικής. Το βέβαιο είναι ότι ο Ιωαννίδης δεν πήρε ποτέ ένα σαφές «κόκκινο φως» από την Ουάσιγκτον ενώ κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει ότι ερμήνευσε μια στιχομυθία του με κάποιο στέλεχος της CIA σαν «πράσινο φως» έστω και αν δεν ήταν αυτή η πολιτική της αμερικανικής υπηρεσίας.

 

Είκοσι χρόνια έχουν περάσει από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο* και πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα γύρω από το ρόλο των Αμερικανών τις κρίσιμες ημέρες του Ιουλίου του 1974. Η σύγχρονη Ελληνική Ιστοριογραφία θέλει την Ουάσιγκτον και ειδικότερα τον τότε υπουργό Εξωτερικών Χένρι Κίσινγκερ και την CIA υπεύθυνους για την κυπριακή τραγωδία. Τα ερωτήματα είναι, όμως, πολλά: τι γνώριζαν οι αμερικανικές υπηρεσίες για τα σχέδια του τότε δικτάτορα Δημήτρη Ιωαννίδη για την ανατροπή του Μακάριου, και πόσο τον ενθάρρυναν ή τον αποθάρρυναν; Πώς αντιμετώπισε η Ουάσιγκτον την πρώτη τουρκική απόβαση και με ποιες μεθόδους απέτρεψε τον ελληνοτουρκικό πόλεμο μεταξύ 20 και 23 Ιουλίου; Ποιο σχέδιο λύσης του Κυπριακού είχε κατά νου ο Κίσινγκερ, πριν από την δεύτερη τουρκική εισβολή και γιατί δεν μπόρεσε να το επιβάλει;

 

Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και η CIA έχουν αποφύγει επιμελώς να δώσουν στη δημοσιότητα τηλεγραφήματα και άλλα στοιχεία, ειδικότερα δε οτιδήποτε έχει να κάνει με τις επικοινωνίες που είχε ο Κίσινγκερ με τις κυβερνήσεις της Ελλάδος και της Τουρκίας. Τα στοιχεία που διέρρευσαν στον αμερικανικό Τύπο από την έρευνα της περίφημης Επιτροπής Pike που μελέτησε το ρόλο της CIA στην κυπριακή κρίση, είναι ασφαλώς σημαντικά, αλλά δεν δίνουν μια πλήρη εικόνα του παρασκηνίου όπως εκτυλίχθηκε.

 

Οι σχέσεις Ιωαννίδη - CIA

 

 

Ο ταξίαρχος Δημήτρης Ιωαννίδης διατηρούσε τακτικές επαφές με τον σταθμό της CIA στην Αθήνα, χωρίς όμως ποτέ να καταστεί έμμισθος πράκτορας, πολύ πριν ανατρέψει τον Γ. Παπαδόπουλο τον Νοέμβριο του 1973. Ο Ιωαννίδης είχε αποκτήσει ιδιαίτερα στενές σχέσεις με τον Ελληνοαμερικανό Πήτερ Κορομηλά (ή Πήτερ Κόρομ όπως ήταν γνωστός), ο οποίος ήταν ο υποδιευθυντής του σταθμού της Αθήνας και υπεύθυνος για τις μυστικές του επιχειρήσεις. Το καλοκαίρι του 1973 ο Κορομηλάς μετατέθηκε σε άλλο πόστο, αλλά αποφάσισε προηγουμένως να γνωρίσει τον Ιωαννίδη στον αντικαταστάτη του σε μια σύντομη σχετικά συνάντηση που είχαν στο γραφείο του σταθμού, στο κτίριο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού στην οδό Πανεπιστημίου.

 

Ο διάδοχος του Κορομηλά (το όνομα του οποίου βρίσκεται στη διάθεση της εφημερίδας), δεν έμεινε με τις καλύτερες εντυπώσεις από τον Ιωαννίδη, ο οποίος του έδωσε την εντύπωση «μάλλον ασταθούς ατόμου».

 

Το πραξικόπημα της 25ης Νοέμβριου 1973 αιφνιδίασε τον σταθμό της CIA, ο οποίος γνώριζε οτι ο Ιωαννίδης ήταν βασικός πόλος έλξης για όσους διαφωνούσαν με τον Παπαδόπουλο. Οι πράκτορες της CIA δεν είχαν όμως καταφέρει να διεισδύσουν στον στενό κύκλο του Ιωαννίδη, γεγονός που αποδείχθηκε ιδιαίτερα προβληματικό λίγους μήνες αργότερα.

 

Μετά τις 25 Νοεμβρίου, ο Ιωαννίδης καθιέρωσε ένα ανορθόδοξο τρόπο επαφής με τη CIA, μέσω του τότε αρχηγού των ΛΟΚ και στενού του φίλου, ταξίαρχου Γιαννακά. Η CIA είχε μια στενή σχέση  με τα ΛΟΚ καθώς είχε οργανώσει ένα μέρος των δυνάμεων τους που είχαν την ευθύνη για την οργάνωση ανορθόδοξου πολέμου σε περίπτωση εισβολής ή κατοχής από δυνάμεις του Ανατολικού μπλοκ (πρόκειται για το σχέδιο «Κόκκινη Προβιά», η αποκάλυψη του οποίου είχε προκαλέσει σάλο την δεκαετία του 1980).

 

Ένα μεσαίο στέλεχος της CIA επισκεπτόταν τακτικά (2-3 φορές την εβδομάδα) το γραφείο του διοικητή των ΛΟΚ στο Πεντάγωνο, ο οποίος ειδοποιούσε τον Ιωαννίδη (τότε αρχηγό της ΕΣΑ). Αν ο Ιωαννίδης ήθελε να μιλήσει ή να περάσει κάποιο μήνυμα κατέβαινε στο γραφείο του και συζητούσε με τον Αμερικανό πράκτορα, ο οποίος μιλούσε άπταιστα ελληνικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις -και ειδικά αν υπήρχαν σοβαρά θέματα προς συζήτηση- πέρα από τον σύνδεσμο της CIA με τα ΛΟΚ ανέβαινε στο Πεντάγωνο και ο διάδοχος του Κορομηλά, που θεωρείτο ανώτερος (senior) αξιωματούχος και ο οποίος επίσης μιλούσε ελληνικά.

 

Ο Ιωαννίδης είχε καταστήσει σαφές ότι δεν ήθελε να έχει επικοινωνία με την αμερικανική πρεσβεία, εκτός της CIA. To μήνυμα αυτό είχε μεταφέρει ο τότε σταθμάρχης Στέησυ Χαλς στον πρέσβη Χένρυ Τάσκα, ο οποίος είχε επαφές μόνο με τον πρόεδρο Φαίδωνα Γκιζίκη, τον πρωθυπουργό Αδαμάντιο Ανδρουτσόπουλο και την ηγεσία του υπουργείου Εξωτερικών. Ο Τάσκα δεν επεδίωξε ποτέ να έχει επαφές με τον Ιωαννίδη, ο οποίος είχε στην πρεσβεία την φήμη ανθρώπου «που δεν θα ήθελες να καλέσεις στο σπίτι του».

 

Τον Μάιο του 1974 ο Ιωαννίδης άρχισε να εκφράζει στα στελέχη της CIA, με τα οποία συναντιόταν, τον εκνευρισμό του για την συμπεριφορά του Μακαρίου, χωρίς όμως να αναφερθεί ποτέ σε συγκεκριμένα σχέδια ανατροπής του. Οι πράκτορες της CIA έστειλαν αναφορές για τις συζητήσεις αυτές στις αρμόδιες υπηρεσίες της CIA, του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας του Λευκού Οίκου ενώ αντίτυπα έλαβε και ο Τάσκα.

 

Ο υπεύθυνος του γραφείου κυπριακών υποθέσεων Τομ Μπόγιατ εξέφρασε την ανησυχία του μόλις είδε τις αναφορές της CIA, οι οποίες ενισχύονταν από πληροφορίες που έστελνε ο ολιγομελής σταθμός της CIA στην Λευκωσία. Τόσο ο Μπόγιατ όσο και ο υπεύθυνος ελληνικών υποθέσεων Τζων Ντέι γνώριζαν την προϊστορία των σχέσεων Μακαρίου - Ιωαννίδη και πίστευαν ότι η ρήξη ήταν θέμα χρόνου. Ο Μπόγιατ εισηγήθηκε στους προϊστάμενους του να σταλεί αμέσως, μέσω του Τάσκα, μήνυμα στον Ιωαννίδη με το οποίο να γίνεται σαφής η αντίθεση της Ουάσιγκτον στην ανατροπή του Μακαρίου.

 

Οι υπεύθυνοι του Στέιτ Ντιπάρτμεντ απέρριψαν όμως τις εισηγήσεις του Μπόγιατ διότι πίστευαν ότι πρόκειται για αβάσιμη κινδυνολογία, καθώς όπως έλεγαν όλοι οι ειδικοί για το Κυπριακό είχαν προβλέψει σειρά  πραξικοπημάτων   κατά του Μακαρίου που ποτέ δεν είχαν επαληθευθεί. Ένα σοβαρό  πρόβλημα ήταν εξάλλου πως οι Ελληνοτουρκικές υποθέσεις και το Κυπριακό τμήμα είχαν αφαιρεθεί από το Τμήμα Υποθέσεων Μέσης Ανατολής (ΝΕΑ) και   είχαν   δοθεί   στο   τμήμα  Ευρωπαϊκών   Υποθέσεων,   οι υπεύθυνοι του οποίου δεν είχαν καμία εμπειρία στα δύσκολα προβλήματα της Ανατολικής Μεσογείου.

 

Αποκαλύπτονται οι προθέσεις Ιωαννίδη

 

 

Στις 7 Ιουνίου το καθημερινό δελτίο που επεξεργάζονται οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες με τις βασικότερες ειδήσεις από όλο τον κόσμο (National Intelligence Bulletin) ανέφερε ότι «ο Μακάριος σχεδιάζει να πιέσει για την απομάκρυνση των αξιωματικών της Εθνοφρουράς». Την ίδια ήμερα ένα άλλο δελτίο, που έχει πολύ μικρότερη κυκλοφορία (National Intelligence Daily), περιείχε αναφορά του σταθμού της CIA στην Αθήνα που ήταν βασισμένη σε μια συνομιλία του Ιωαννίδη με τους δύο senior πράκτορες-συνδέσμους της αμερικανικής υπηρεσίας, Ο Ιωαννίδης απείλησε ότι «η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να απομακρύνει τον Μακάριο μέσα σε 24 ώρες και πως οι Τούρκοι θα συμφωνούσαν σιωπηλά με την απομάκρυνση του». Ενώ, πρόσθεσε ότι «ίσως βγάλει τον Μακάριο από τη μέση για πάντα ώστε η Ελλάδα να συνεννοηθεί απ' ευθείας με την Τουρκία για το μέλλον της Κύπρου».

 

Η αναφορά της CIA προκάλεσε έντονη ανησυχία στο Στέιτ Ντιπάρντμεντ, στο επίπεδο των διευθυντών των αρμοδίων υπηρεσιών αλλά και πάλι δεν αποφασίζεται να σταλεί μήνυμα στον Ιωαννίδη. Στις 19 Ιουνίου όμως ο Ιωαννίδης επανέρχεται και σε συζήτηση του με τον ανώτερο αξιωματούχο του σταθμού της CIA αναφέρει ότι «σκέπτεται κάποια κίνηση εναντίον του Μακαρίου», αλλά την ίδια στιγμή υπογράμμισε ότι «δεν έχει ακόμη πάρει την απόφαση του, ενώ υποτίμησε το ενδεχόμενο τουρκικής στρατιωτικής αντίδρασης». Το απόρρητο τηλεγράφημα που έστειλε στο Λάνκλεϊ (έδρα της CIA) περιέγραφε με έντονο τρόπο τη βίαιη αντίδραση του Ιωαννίδη όταν του επισημάνθηκε ο κίνδυνος τουρκικής εισβολής στην Κύπρο. Σύμφωνα με τη διήγηση του Αμερικανού ο δικτάτορας «εξοργίσθηκε και κλώτσησε ένα μικρό τραπέζι που βρισκόταν μπροστά του».

 

Η διανομή της αναφοράς της Αθήνας στις αρμόδιες υπηρεσίες καθυστέρησε για μια περίπου εβδομάδα. Όταν όμως τη διάβασαν οι υπεύθυνοι των γραφείων της Ελλάδας και Κύπρου, αποφάσισαν ότι έπρεπε να υπάρξει άμεση αντίδραση από την Ουάσιγκτον, διότι αλλιώς ο Ιωαννίδης θα έμενε με την εντύπωση ότι οι ΗΠΑ του έδιναν το «πράσινο φως» για να κινηθεί κατά του Μακαρίου.

 

Οι Μπόγιατ και Ντέι συνέταξαν ένα τηλεγράφημα με οδηγίες προς τον Τάσκα, με το οποίο του ζητούσαν να δώσει ο ίδιος προσωπικά το μήνυμα στον Ιωαννίδη διότι «αν δεν μιλήσει στον Ιωαννίδη δεν θα περάσει το μήνυμα στην ελληνική κυβέρνηση». Το τηλεγράφημα ζητούσε από τον Τάσκα να εξηγήσει στον Ιωαννίδη ότι «αν η Ελλάδα κινηθεί κατά του Μακαρίου και εγκαταστήσει δική της κυβέρνηση στη Λευκωσία, η Τουρκία θα εισβάλει».

 

Ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών και υπεύθυνος για πολιτικές υποθέσεις Τζο Σισκο υπέγραψε χωρίς καμιά αντίρρηση το τηλεγράφημα, το οποίο πήρε ο Τάσκα περί την 2α Ιουλίου. Ο Αμερικανός πρέσβης δεν ήταν όμως διατεθειμένος να πιέσει για μια συνάντηση με τον Ιωαννίδη και θεωρούσε υπερβολικές τις ανησυχίες της Ουάσιγκτον, αν και είχε ενημερωθεί για όλες τις προειδοποίησης   σαν  ενθάρρυνση της Ουάσιγκτον.

 

Ο δικτάτορας τους παραπλανά

 

 

Ο Ιωαννίδης είχε αποφασίσει όμως να προχωρήσει στην ανατροπή του Μακαρίου, με τον ίδιο συνωμοτικό τρόπο που είχε οργανώσει το πραξικόπημα της 25ης Νοεμβρίου, ενώ παράλληλα θέλησε να παραπλανήσει τους Αμερικανούς. Στις 3 Ιουλίου ο ταξίαρχος Γιαννακάς πλησίασε τον ανώτερο αξιωματούχο της CIA στο πάρτι του πρέσβυ για την εθνική επέτειο των ΗΠΑ (που εκείνη την χρονιά γιορτάστηκε μια ημέρα νωρίτερα στην πρεσβεία) και του δήλωσε πως φέρνει ένα μήνυμα από τον «Μίμη» (σ.σ. εννοεί τον Ιωαννίδη), ο οποίος αποφάσισε να μην κάνει καμιά κίνηση κατά του Μακαρίου διότι πλέον δεν τον ενδιέφερε αν όλο το νησί βυθιζόταν.

 

Ο αξιωματούχος της CIA εκτίμησε την πληροφορία σαν αξιόπιστη παρά το γεγονός ότι ο Γιαννακάς δεν είχε ποτέ παίξει τον ρόλο του «αγγελιαφόρου» και θεωρείτο «πηγή που δεν είχε δοκιμασθεί». Παρ' όλα αυτά η πληροφορία μεταδόθηκε στο Λανγκλεϋ λόγω της στενής σχέσης του διοικητή των ΛΟΚ με τον Ιωαννίδη, Το πρόβλημα που αντιμετώπισε ο σταθμός της CIA ήταν ότι δεν είχε καταφέρει να διεισδύσει στον στενό κύκλο του δικτάτορα μιας και δεν είχε αποκτήσει έμμισθους πληροφοριοδότες στο άμεσο περιβάλλον του. «Υπήρχαν αρκετοί στρατηγοί που μας μίλαγαν αλλά δεν είχαμε πρόσβαση στους στενούς συνεργάτες του Ιωαννίδη» υποστηρίζει αξιωματούχος της αμερικανικής υπηρεσίας.

 

Τα στελέχη της CIA προσπάθησαν να βρουν άλλες απτές αποδείξεις για να εξακριβώσουν ή να απορρίψουν την πληροφορία του Γιαννακά. Από τις πηγές τους όμως δεν είχαν εντοπίσει μετακινήσεις αξιωματικών ή στρατευμάτων στην Κύπρο. «Πιστέψαμε τον Ιωαννίδη και προφανώς δεν είχαμε τους σωστούς πράκτορες στις σωστές θέσεις», τόνισε ο ίδιος πρώην αξιωματούχος της CIA, ο οποίος χειρίσθηκε το Κυπριακό στο σταθμό της Αθήνας το 1974.

 

Η πληροφορία για τις προθέσεις του Ιωαννίδη έγινε πάντως δεκτή με σκεπτικισμό από τον Ντέι και τον Μπογιάτ, οι οποίοι υποστήριξαν ότι πρόκειται για προσπάθεια παραπλάνησης της Ουάσιγκτον από τον Ιωαννίδη.

 

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 11 Ιουλίου ο Ιωαννίδης συνάντησε τον σύνδεσμο της CIA με τα ΛΟΚ και του δήλωσε πως  αποφάσισε να «μην ασχοληθεί άλλο με τον μπάσταρδο (σ.σ. εννοεί τον Μακάριο)». Η συνομιλία μεταδόθηκε μετά τρεις ημέρες στο δελτίο «National Intelligence Bulletin» με τον τίτλο «Ο Ιωαννίδης υιοθετεί μετριοπαθή στάση, ενώ προσπαθεί να εξασφαλίσει χρόνο στη διένεξη του με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο».

 

Ο Μπόγιατ κρατούσε στα χέρια του αυτό ακριβώς το δελτίο όταν μπήκε στην αίθουσα επιχειρήσεων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ το πρωί της 15ης Ιουλίου, λίγη ώρα αφού είχε ενημερωθεί για το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου. «Εκείνο το πρωί βρήκα δύο χαρτιά, το ένα ήταν το δελτίο πληροφοριών, που έλεγε ότι ο Ιωαννίδης δεν ενδιαφέρεται τώρα πλέον να επέμβει στην Κύπρο και το άλλο μια αναφορά από την πρεσβεία στη Λευκωσία που ανέφερε πως το πραξικόπημα βρισκόταν σε εξέλιξη», θυμάται ο Μπόγιατ.

 

Του ανταποκριτή της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ στην ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ ΑΛΕΞΗ ΠΑΠΑΧΕΛΑ

*ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ/ΚΥΡΙΑΚΗ 24 ΙΟΥΛΙΟΥ 1974

 

 

https://boraeinai.blogspot.com/2019/02/cia-74.html