Τετάρτη, 28 Οκτωβρίου 2009

Προς μία νέα αντίληψη στις σχέσεις πολιτείας - πολίτη



Του Δημητρη Β. Παπουλια*

Mιλάμε χρόνια τώρα για μετασχηματισμούς και αλλαγές στο κοινωνικό και οικονομικό πεδίο της χώρας. Εγιναν πολλά μέχρι σήμερα. Μετασχηματισμοί στο κράτος και την οικονομία και αλλαγές στα καταναλωτικά πρότυπα, το βιοτικό επίπεδο και τις συμπεριφορές των επιχειρήσεων και των ανθρώπων. Φτάσαμε όμως στο έτος 2009 με τη χώρα να βρίσκεται στα πρόθυρα της χρεοκοπίας και με τη διαφθορά να κινείται σε υψηλά και μη αντιστρέψιμα επίπεδα. Τι ακριβώς συνέβη και τι απάντηση δίνουμε σήμερα στην ετοιμότητα του κράτους για την ευημερία των πολιτών και την πρόοδο της χώρας; Γράφω λίγες μέρες μετά τις εκλογές της 4ης Οκτωβρίου με τα τόσο αισιόδοξα αποτελέσματα. Είναι η στιγμή για μία νέα αντίληψη σχέσεων πολιτείας και πολιτών;

Η χώρα βγήκε από τη δικτατορία με την εμπειρία του εμφυλίου πολέμου αλλά και της περιόδου 1950-1967 που έδειξε ότι παρά την ελλειμματική δημοκρατία, έκρυβε παραγωγικές και δημιουργικές δυνάμεις μεγάλης σημασίας. Η περίοδος 1974-1990 ήταν περίοδος δοκιμής και προσαρμογής σε έναν κόσμο και μία Ευρώπη που άλλαζε ενόψει παγκοσμιοποίησης. Η δεκαετία του ’90 ήταν η πλέον δημιουργική της μεταπολίτευσης με το τελευταίο μέρος της να αναδεικνύεται σε περίοδο ορόσημο για τις δυνατότητες της χώρας να συμμετάσχει στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Η χώρα πειθάρχησε σε νέες λογικές και ολοκλήρωσε με εντυπωσιακό τρόπο την ενσωμάτωσή της στην Ευρώπη και τον κόσμο της. Το απέδειξε η άρτια διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων. Δεν έγινε το ίδιο την επόμενη δεκαετία. Δεν υλοποιήθηκε ο ασαφής στόχος της πραγματικής σύγκλισης, ενώ στο πρόσφατο παρελθόν εμφανίστηκαν φαινόμενα ηθικής αποσύνθεσης και οικονομικής αναρχίας. Η διαδικασία των αλλαγών υπήρξε ασυνεχής με συχνές επιστροφές στο παρελθόν.

Κοινό στοιχείο των παραπάνω περιόδων είναι η πλημμελής παρουσία της πολιτείας με την έννοια του κράτους και του δημοσίου συμφέροντος και η ελλειμματική παρουσία των πολιτών ως ενεργών υποκειμένων της ιστορικής και κοινωνικής διεργασίας. Το κράτος με την πολιτική και οικονομική δύναμη που εκπροσωπεί, δεν λειτούργησε με βάση τους θεσμούς και τους νόμους της πολιτείας που δημιουργεί πλαίσια και ευκαιρίες για τους πολίτες και την ζωή τους. Το κόμμα, οι κομματικές παρατάξεις και η υπηρέτηση συντεχνιακών και ιδιοτελών συμφερόντων υποκατέστησαν σε κρίσιμα σημεία τον ρόλο της πολιτείας και των θεσμών της, ως συνεκτικών δυνάμεων του κοινωνικού ιστού και της ανθρώπινης δημιουργίας.

Μπορώ να φανταστώ ότι η πρώτη προτεραιότητα της νέας κυβέρνησης είναι η αντιστροφή σε επίπεδο μηνυμάτων της εδραιωμένης πεποίθησης στην κοινωνία για άνισες ευκαιρίες. Οτι η πολιτεία επανατοποθετείται και ότι ανοίγεται μια προοπτική ισοπολιτείας και ευνομίας. Αυτό έγινε από τον νέο πρωθυπουργό, αλλά όλοι γνωρίζουμε ότι το μήνυμα είναι δύσκολο να αποκτήσει περιεχόμενο. Θυμίζω ότι στην κλίμακα αξιολόγησης ενός έργου-προγράμματος-νόμου και του αναμενόμενου αποτελέσματος, το 5% αντιπροσωπεύει το μήνυμα, 10% το σχέδιο, 35% την εκτέλεση και το 50% είναι ως αξία και σημασία εκείνο που τελικά παραδίδεται στον πολίτη. Είναι φυσικά μια ενιαία διαδικασία που χωρίς τα πρώτα δεν προκύπτει το τελευταίο. Προσοχή όμως γιατί μόνο αυτό έχει αξία. Ολα πρέπει να γίνονται με σκοπό να παραλάβει ο πολίτης τις υπηρεσίες και τα αποτελέσματα των αλλαγών.

Η δεύτερη προτεραιότητα είναι η δημιουργία ενός θετικού κλίματος αλλαγών και μετασχηματισμών που εδράζεται σε σταθερή ιδεολογική βάση για ισοπολιτεία και τις υποχρεώσεις του κράτους στον πολίτη. Αλλά και του πολίτη προς το κράτος. Το τελευταίο στοιχείο παραμελημένο την πρόσφατη περίοδο, πρέπει να αναδειχθεί συστηματικά γιατί ο πολίτης έχει λάθος αναμονές και προσδοκίες. Πρέπει και η δική του συμμετοχή να είναι ειλικρινής και οι προσδοκίες του λελογισμένες. Το δίπολο των σχέσεων πολιτείας-πολίτη αποτελεί εκρηκτικό μείγμα και η απελευθέρωσή του μπορεί να έχει ευεργετικά αποτελέσματα.

Τρίτη προτεραιότητα είναι η αποδοτική εργασία των επιτελών του κράτους και των στελεχών της δημόσιας διοίκησης. Οι επιτελείς είναι δεδομένοι και έχουν σωστή κατεύθυνση, αλλά η στελέχωση του κράτους είναι ανεπαρκής και οχυρωμένη πίσω από γραφειοκρατικούς μηχανισμούς που της επιτρέπει να έχει νόμιμα και παράνομα οφέλη. Η διαφθορά είναι διάχυτη ως αποτέλεσμα της σπατάλης, της κακής οργάνωσης και της έλλειψης ελέγχων. Εχει αφανείς πλευρές και μετασχηματίζεται ανάλογα με την περίπτωση. Εδώ μπαίνει η καθημερινότητα του πολίτη που χρειάζεται οργανωμένο σχεδιασμό και άμεσα αποτελέσματα.

Τέταρτη προτεραιότητα είναι η ανάδειξη της γνώσης και της μάθησης ως συστατικού στοιχείου οποιασδήποτε νέας προσπάθειας ανανέωσης και εκσυγχρονισμού. Η αξιοκρατία έχει τη θέση της σε αυτό το σημείο. Η γνώση που υπάρχει στο κράτος μπορεί να ανανεώνεται με εσωτερικές διαδικασίες και νέα στελέχη από την αγορά και τον ιδιωτικό τομέα.

Τέλος, δεν πρέπει να λησμονάται ότι οι αλλαγές και οι μετασχηματισμοί γίνονται με προορισμό να... αποτύχουν. Αυτό διδάσκουν η διεθνής και η ελληνική εμπειρία. Οι αλλαγές επιτυγχάνουν μόνο στο 30%. Η μοναδική ελπίδα επιτυχίας είναι να συμπέσουν χρονικά οι κινήσεις εκείνες που αντιπροσωπεύουν οι παραπάνω προτεραιότητες. Σήμερα που γράφω έχουν κερδηθεί οι πρώτες εντυπώσεις. Αλλά είναι όπως είπαμε το 5% της προσπάθειας. Ενδιαφέρον έχει η κατάκτηση εκείνου που αντιπροσωπεύει το 50% το οποίο λαμβάνουν η κοινωνία και ο πολίτης. Είναι προφανές ότι πολλά εξαρτώνται από τη στρατηγική που έχει επιλεγεί, την αξιοποίηση του χρόνου με σύγχρονο και επείγοντα τρόπο και την ηγεσία που πρέπει να ενεργήσει με ταχύτητα και παραδειγματικά πρότυπα. Θα χρειαστεί επιμονή, συλλογική εργασία και φυγή προς τα εμπρός. Το εκλογικό αποτέλεσμα έδειξε ότι οι πολίτες διαθέτουν πολλαπλασιαστική δύναμη. Προσοχή όμως η κακοδαιμονία του κράτους δεν ανατρέπεται εδώ και τώρα. Χρειάζεται μέθοδος και σύστημα, μαλακές κινήσεις και σταδιακές ανατροπές.

*Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Πηγή:

Δεν υπάρχουν σχόλια: